تحلیل اثرات منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید بم، بر توسعه کالبدی سکونتگاه های انسانی؛ (نمونه موردی: ناحیه بم)

در دو دهه اخیر، ایجاد مناطق ویژه اقتصادی در ایران، به عنوان ابزاری برای تسریع صنعتی شدن، جذب سرمایه گذاری مستقیم خارجی و ارتقای شاخص های اشتغال، مورد توجه قرار گرفته است. با وجود گسترش این مناطق، پیامدهای فضایی، اجتماعی و زیست محیطی آن ها در مقیاس محلی، کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی چندبعدی اثرات منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید بم بر تحولات کالبدی و اجتماعی سکونتگاه های پیرامونی انجام شده است. منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید، در شرق استان کرمان و در نزدیکی شهر بم قراردارد و یکی از قطب های مهم صنعتی کشور محسوب می شود. تمرکز صنایع به ویژه در بخش خودروسازی طی سال های اخیر، موجب جذب نیروی کار و ایجاد تغییرات قابل­توجه در ساختار فضایی و جمعیتی سکونتگاه های اطراف شده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده است. داده ها از طریق مطالعات میدانی و سنجش ازدور گردآوری شدند. در بخش میدانی، ۲۲۰ پرسش­نامه از ساکنان بومی (۱۲۰ نفر) و غیربومی (۱۰۰ نفر) جمع آوری­شد. همچنین تصاویر ماهواره ای سال های ۲۰۰۷ و ۲۰۲۵ برای بررسی تغییرات کالبدی و کاربری زمین تحلیل­شد. داده ها با استفاده از آزمون «تی تک نمونه ای» و «ضریب همبستگی پیرسون» مورد بررسی قرارگرفتند. نتایج نشان­داد در بعد اجتماعی، میزان تعلق مکانی بالاتر از میانگین نظری بود، اما شاخص هایی مانند: اعتماد اجتماعی، امید به آینده و تداوم سنت های محلی، پایین تر از حد متوسط قرارداشتند. در بعد اقتصادی، فرصت های شغلی و فعالیت های خرد افزایش یافته است، اما افزایش قیمت زمین و مسکن، فشار اقتصادی بیشتری بر خانوارها وارد کرده است. در بعد زیست محیطی، کاهش کیفیت منابع آب و ضعف در مدیریت پسماند و فاضلاب مشاهده شد. در بعد کالبدی نیز رشد ساخت وساز و بازسازی مساکن همراه با افزایش تقاضا، موجب فشار بر زیرساخت های خدماتی شده است. به طور کلی، منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید، موجب بهبود شاخص های اشتغال و سرمایه گذاری شده است، اما چالش هایی در پایداری اجتماعی، محیط زیستی و بازار مسکن ایجاد کرده است؛ بنابراین، تلفیق توسعه صنعتی با مدیریت یکپارچه محیطی و اجتماعی و بازنگری در سیاست های کاربری زمین برای دستیابی به توسعه پایدار ضروری است.

کلیدواژه ها:

منطقه ویژه اقتصادی ، مهاجرت ، تحولات کالبدی ، توسعه ، تغییر کاربری زمین