نقش سواد دیجیتال در پیشگیری از آسیب های فضای مجازی در میان دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش سواد دیجیتال در پیشگیری از آسیب های فضای مجازی در میان دانش آموزان دوره متوسطه اول و ارائه مدلی برای تبیین مکانیسم های اثرگذاری سواد دیجیتال بر کاهش آسیب پذیری در فضای مجازی انجام شد. روش پژوهش از نوع توصیفی-همبستگی با رویکرد مدل سازی معادلات ساختاری بود. جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان پسر و دختر پایه نهم شهر تهران در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ بود که با روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، تعداد ۴۸۰ نفر (۲۴۰ پسر و ۲۴۰ دختر) انتخاب شدند. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه سواد دیجیتال (با ۲۸ گویه و چهار مولفه سواد فنی، سواد شناختی، سواد ارتباطی و سواد اخلاقی-قانونی)، پرسشنامه آسیب های فضای مجازی (با ۳۲ گویه و پنج مولفه آسیب های روانی-عاطفی، آسیب های اجتماعی-ارتباطی، آسیب های امنیتی-حریم خصوصی، آسیب های تحصیلی-شناختی و آسیب های اخلاقی-فرهنگی)، پرسشنامه الگوی مصرف فضای مجازی (با ۱۵ گویه و سه مولفه مدت زمان، تنوع محتوا و هدف از استفاده) و پرسشنامه خودتنظیمی در فضای مجازی (با ۱۲ گویه) بود که روایی و پایایی آن ها (با آلفای کرونباخ بین ۸۳/۰ تا ۹۳/۰) تایید شد. داده ها با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل رگرسیون چندگانه و مدل سازی معادلات ساختاری با نرم افزارهای SPSS و AMOS تحلیل شدند. همچنین، نتایج نشان داد که الگوی مصرف فضای مجازی، نقش تعدیل گر معناداری در رابطه بین سواد دیجیتال و آسیب ها دارد و دانش آموزانی که الگوی مصرف هدفمندتر و کنترل شده تری دارند، آسیب پذیری کمتری را تجربه می کنند. تحلیل چندگروهی نشان داد که مدل پژوهش از نظر جنسیت تفاوت معناداری ندارد، اما در گروه های سنی و سطح تحصیلات والدین تفاوت های جزئی مشاهده شد. بر اساس یافته ها، سواد دیجیتال به عنوان یک عامل محافظتی قدرتمند، با افزایش آگاهی، توانایی تحلیل نقادانه، مهارت های خودتنظیمی و رعایت اصول اخلاقی و قانونی، می تواند به طور قابل توجهی آسیب پذیری دانش آموزان را در فضای مجازی کاهش دهد و این یافته ها، بر ضرورت گنجاندن آموزش سواد دیجیتال به عنوان یک درس رسمی و اساسی در برنامه های درسی مدارس تاکید دارد. با وجود محدودیت هایی مانند ماهیت مقطعی پژوهش و وابستگی به خودگزارش دهی، پیشنهاد می شود که نظام آموزشی کشور با تدوین برنامه های جامع سواد دیجیتال، توانمندسازی معلمان، مشارکت خانواده ها و نیز تنظیم گری هوشمند در فضای مجازی، زمینه های استفاده ایمن، آگاهانه و مسئولانه دانش آموزان را فراهم آورد و پژوهش های آتی نیز با رویکردهای مداخله ای، طولی و کیفی به بررسی عمیق تر این موضوع بپردازند.

کلیدواژه ها:

سواد دیجیتال ، آسیب های فضای مجازی ، خودتنظیمی ، الگوی مصرف ، دانش آموزان ، پیشگیری