از تنبیه تا توانمندی: مرور تاریخی و فراتحلیل کیفی بر الگوهای مدیریت رفتار کلاسی در پنجاه سال اخیر (رویکرد رفتارگرایی، شناختی-اجتماعی، و عدالت ترمیمی)

مدیریت رفتار کلاسی، یکی از اساسی ترین چالش های نظام های آموزشی است که طی پنجاه سال اخیر دستخوش تحولات نظری و عملی گسترده ای شده است. مقاله ی حاضر با هدف مرور تاریخی و فراتحلیل کیفی سه رویکرد اصلی مدیریت رفتار کلاسی یعنی رفتارگرایی، شناختی–اجتماعی و عدالت ترمیمی، به روش کتابخانه ای و مرور نظام مند انجام شده است. جامعه ی پژوهش شامل کلیه ی منابع مکتوب و دیجیتال مرتبط با مدیریت کلاس در بازه ی زمانی ۱۳۵۴ تا ۱۴۰۴ خورشیدی است که با استفاده از کلیدواژه های تخصصی در پایگاه های اطلاعاتی معتبر داخلی و بین المللی جستجو و از میان ۱۱۲ منبع شناسایی شده، ۴۵ منبع به عنوان نمونه ی نهایی انتخاب و تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که رویکرد رفتارگرایی با تاکید بر تقویت و تنبیه، نظم کوتاه مدت را به کلاس هدیه می دهد اما از انگیزش درونی و فرایندهای شناختی غافل می ماند؛ رویکرد شناختی–اجتماعی با تاکید بر الگوسازی و خودتنظیمی، افق های تازه ای در توانمندسازی دانش آموزان گشوده اما با موانع ساختاری و فرهنگی در نظام آموزشی ایران مواجه است؛ رویکرد عدالت ترمیمی نیز با نگاهی انسان شناسانه بر ترمیم روابط و بازسازی جامعه ی کلاس تاکید دارد اما با چالش های بومی سازی و کمبود آموزش های تخصصی روبه روست. نتیجه گیری نهایی حاکی از آن است که هیچ یک از این سه رویکرد به تنهایی پاسخگوی تمامی نیازهای مدیریت کلاس نیستند و الگوی مطلوب، تلفیق هوشمندانه ی ساختار (رفتارگرایی)، مشارکت (شناختی–اجتماعی) و ترمیم (عدالت ترمیمی) در قالب یک الگوی سه لایه ای است. این مقاله با شناسایی شکاف پژوهشی موجود، پیشنهادهایی برای پژوهش های آتی و کاربست عملی در نظام آموزش ابتدایی ایران ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

مدیریت کلاس ، رفتارگرایی ، شناختی–اجتماعی ، عدالت ترمیمی ، آموزش ابتدایی