بازنگری نظام ارزشیابی درس تربیت بدنی بر اساس پیشرفت فردی دانش آموزان

درس تربیت بدنی و ورزش در مدارس ایران، با وجود تاکیدات مکرر اسناد بالادستی بر اهمیت آن در سلامت جسمانی، روانی-اجتماعی و رشد شناختی دانش آموزان، سال هاست که با چالش جدی «ارزشیابی ناعادلانه و ناکارآمد» مواجه است. نظام ارزشیابی کنونی این درس که عمدتا بر پایه آزمون های عملکردی استاندارد (مانند دو ۵۴۰ متر، دراز و نشست، بارفیکس، و انعطاف پذیری) و با معیارهای ثابت و یکسان برای همه دانش آموزان طراحی شده است، به شدت تحت تاثیر رویکردهای سنتی و مقایسه ای قرار دارد (سیف، ۱۳۹۸). در این نظام، معلم یک جدول زمان بندی شده و استاندارد (که معمولا بر اساس میانگین عملکرد دانش آموزان یک جامعه خاص تدوین شده است) در اختیار دارد و بر اساس آن، به هر دانش آموز نمره می دهد. اگر دانش آموزی بتواند در زمان تعیین شده، مسافت مشخصی را بدود یا تعداد معینی حرکت را انجام دهد، نمره قبولی می گیرد و اگر نتواند، نمره مردودی یا پایین. این رویکرد، اگرچه از نظر ظاهری «عینی» و «قابل اندازه گیری» به نظر می رسد، اما از چند جهت به شدت ناعادلانه، غیرعلمی و حتی آسیب زا است (عسکریان، ۱۳۹۵). در این روش، دانش آموزی که به دلایل ژنتیکی، محیطی، یا تغذیه ای از آمادگی جسمانی پایین تری برخوردار است، هر چقدر هم تلاش کند و پیشرفت کند، باز هم نمره پایینی می گیرد، زیرا با استانداردهای از پیش تعیین شده (که اغلب بر اساس عملکرد دانش آموزان برخوردار و ورزشکار تدوین شده است) مقایسه می شود. در مقابل، دانش آموزی که به طور طبیعی ورزشکار و توانمند است، بدون هیچ تلاش جدی، نمره ۲۰ می گیرد و هرگز به چالش کشیده نمی شود. نتیجه این بی عدالتی و ناکارآمدی، کاهش شدید انگیزه در دانش آموزان ضعیف (که احساس می کنند هرگز نمی توانند موفق شوند و از درس تربیت بدنی بیزار می شوند) و بی تفاوتی در دانش آموزان قوی (که هیچ انگیزه ای برای تلاش بیشتر ندارند) است . در این میان، ارزشیابی مبتنی بر پیشرفت فردی به عنوان یک رویکرد نوین و عادلانه، می تواند جایگزین نظام سنتی و مقایسه ای شود. در این رویکرد، به جای مقایسه دانش آموز با دیگران (هنجار مرجع)، پیشرفت و بهبود عملکرد او نسبت به خودش در طول زمان (خودمرجع) سنجیده می شود (علاقه بند، ۱۳۹۹). به عبارت دیگر، نمره دانش آموز بر اساس میزان تلاش، پشتکار، بهبود عملکرد، و رسیدن به اهداف شخصی (که در ابتدای ترم با توافق معلم و دانش آموز تعیین می شود) محاسبه می شود.

کلیدواژه ها:

ارزشیابی تربیت بدنی ، پیشرفت فردی ، خودمرجع ، انگیزه ورزشی ، عدالت آموزشی