طراحی و اعتبارسنجی ابزاری برای ارزیابی کیفیت آموزش با رویکرد سنجش هوش های چندگانه دانش آموزان

نظام آموزشی سنتی، هوش را به عنوان یک توانایی واحد و قابل اندازه گیری با آزمون های هوش (آزمون های آی کیو) تعریف می کند و بر این اساس، تنها دو مولفه هوش زبانی و منطقی-ریاضی را به عنوان ملاک اصلی سنجش «هوشمندی» دانش آموزان در نظر می گیرد. این رویکرد، نه تنها ناعادلانه است (زیرا بسیاری از دانش آموزان که در سایر انواع هوش مانند هوش فضایی، موسیقایی، بدنی-جنبشی، میان فردی و درون فردی قوی هستند، در این نظام «ضعیف» قلمداد می شوند)، بلکه بزرگ ترین مانع برای شکوفایی استعدادهای متنوع و خلاقیت در جامعه است. نظریه هوش های چندگانه هوارد گاردنر (۱۹۸۳) انقلابی در این نگاه ایجاد کرد و نشان داد که انسان حداقل دارای هشت نوع هوش نسبتا مستقل است. این نظریه دلالت های عمیقی برای آموزش و ارزشیابی دارد: اگر هوش ها چندگانه هستند، پس ارزشیابی نیز باید چندگانه باشد. اگر دانش آموز در هوش زبانی ضعیف است اما در هوش فضایی قوی است، چرا باید او را با یک آزمون کتبی (که عمدتا هوش زبانی را می سنجد) بسنجیم و نمره پایین بدهیم؟ چرا به او فرصت ندهیم که یادگیری خود را از طریق نقشه، نمودار، مدل سه بعدی، یا طراحی و ساخت ارائه دهد؟ این پژوهش با هدف طراحی و اعتبارسنجی ابزاری برای ارزیابی کیفیت آموزش با رویکرد سنجش هوش های چندگانه دانش آموزان در دوره ابتدایی انجام شده است. این مطالعه با استفاده از روش تحقیق آمیخته (ترکیبی) از نوع طرح اکتشافی (کیفی-کمی) صورت گرفته است. در بخش کیفی، با مطالعه مبانی نظری و تحلیل محتوای اسناد مرتبط (کتاب ها، مقالات، و اسناد بالادستی آموزش و پرورش)، یک مدل مفهومی اولیه شامل هشت بعد هوش (زبانی، منطقی-ریاضی، فضایی، موسیقایی، بدنی-جنبشی، میان فردی، درون فردی، طبیعت گرایانه) و مولفه های هر بعد طراحی شد. سپس با استفاده از روش دلفی فازی، نظرات ۲۰ نفر از متخصصان (شامل روانشناسان تربیتی، برنامه ریزان درسی، و معلمان باتجربه دوره ابتدایی) در دو مرحله جمع آوری و تحلیل شد تا روایی محتوایی ابزار تایید گردد. در بخش کمی، پرسشنامه محقق ساخته (با ۴۸ گویه در هشت بعد) بر روی نمونه ای به حجم ۳۲۰ نفر از معلمان دوره ابتدایی (که به روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای انتخاب شدند) اجرا گردید. داده ها با استفاده از تحلیل عاملی تاییدی (برای بررسی روایی سازه) و محاسبه ضریب آلفای کرونباخ (برای بررسی پایایی) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. یافته های بخش کیفی نشان داد که هر یک از هشت هوش، شامل زیرمولفه ها و شاخص های قابل مشاهده در کلاس درس هستند که می توانند توسط معلم، والدین، یا خود دانش آموز مورد ارزیابی قرار گیرند. یافته های بخش کمی نشان داد که پرسشنامه ۴۸ گویه ای از روایی سازه مطلوب برخوردار است و شاخص های برازش مدل‎ ‎در سطح قابل قبولی قرار دارند.

کلیدواژه ها:

هوش های چندگانه ، ارزشیابی کیفیت آموزش ، دوره ابتدایی ، طراحی ابزار ، تحلیل عاملی تاییدی