از نگاه عربی: متفکران معاصر ایران و جهان عرب (۵) مالک بن نبی: دغدغه هویت و رویارویی تمدنی

این مقاله به تحلیل اندیشه های مالک بن نبی، متفکر مشهور جهان اسلام با تمرکز بر مسئله هویت و رویارویی تمدنی در بستر استعمار می پردازد. نویسنده نشان می دهد که دغدغه محوری مالک بن نبی، رهایی جوامع اسلامی به ویژه جامعه الجزایر، از سلطه استعمار صرفا سیاسی نیست، بلکه ناظر به ابعاد عمیق تر فرهنگی و روانی و تمدنی آن است. در این چارچوب، استعمار به منزله فرایندی تفسیر می شود که از طریق تحمیل زبان و فرهنگ و الگوهای فکری، هویت جوامع استعمارزده را دچار اختلال می کند. مقاله با بررسی مفهوم «انفجار هویت» در اندیشه مالک بن نبی، به دوگانگی پیامدهای آن می پردازد؛ از یک سو این انفجار می تواند به نیرویی برای مقاومت، بیداری و رهایی بدل شود و از سوی دیگر ممکن است به بسته شدن هویت و بدگمانی به دیگری و رد دستاوردهای تمدنی دیگران بینجامد. در بخش دیگری از مقاله، نظریه تمدنی مالک بن نبی با تکیه بر معادله سه گانه انسان و خاک و زمان و نیز الگوی چرخه ای تمدن در مراحل روح و عقل و غریزه بررسی می شود و پیوند آن با مساله انحطاط تمدنی توضیح داده می شود. همچنین مفهوم «قابلیت استعمارپذیری» به عنوان یکی از ایده های محوری مالک بن نبی تحلیل و نقد می گردد و نشان داده می شود که این مفهوم، در عین برخورداری از ظرفیت تبیینی، واجد نوعی تعمیم و ساده سازی در تحلیل جوامع اسلامی است. مقاله در نهایت با نقد رویکردهای توطئه محور و سرزنش صرف عوامل بیرونی، تاکید می کند که فهم بحران و عقب ماندگی جهان اسلام مستلزم توجه هم زمان به عوامل بیرونی و درونی و بازاندیشی انتقادی در مقوله هویت و تمدن است. این مقاله با کسب اجازه از نویسنده محترم به فارسی گردانیده شده است.

کلیدواژه ها:

مالک بن نبی ، هویت ، استعمار ، استعمارپذیری ، مشکلات تمدن ، انحطاط تمدنی ، جهان اسلام ، رویارویی تمدنی