بازنگری در تاریخ قرآن خیقانی همراه با معرفی پاره های نویافته آن

قرآن مشهور به «قرآن خیقانی» از بیش از شصت سال پیش به سبب دارابودن انجامه هایی تاریخ دار، توجه نسخه شناسان و پژوهشگران تاریخ کتابت قرآن و خوشنویسی اسلامی را به خود جلب کرده است. در پایان برخی اجزای این مصحف (که امروزه در مجموعه های مختلف جهان پراکنده اند)، یادداشتی به زبان فارسی و عربی از احمد بن ابو القاسم الخیقانی وجود دارد که بر اساس آن قرآن در شعبان ۲۹۲ قمری نقطه گذاری و حرکت گذاری شده است. در پژوهش های پیشین عموما با مفروض گرفتن اصالت تاریخ مذکور، از این قرآن به مثابه کهن ترین نمونه سبک کوفی شرقی یا سبک نوین در قرآن نویسی و به تبع آن، به عنوان نقطه عطفی در تاریخ نگارش های قرآنی یاد شده است. به این ترتیب چندین دهه است که به قرآن خیقانی چونان «معیار» برای تعیین خاستگاه و تاریخ گذاری این سبک قرآن نویسی و تطور خطوط مصاحف قرآن استناد می شود. همچنین بخش فارسی این انجامه ها به عنوان کهن ترین شاهد متنی زبان فارسی نو به خط عربی معرفی می شد. نگارندگان مقاله حاضر با بررسی دقیق همه انجامه های موجود از جنبه های مختلف نسخه شناسی و نیز استناد به نتایج طیف سنجی چندطیفی از انجامه یکی از مجلدات این قرآن نشان داده اند که تاریخ ۲۹۲ قمری، الحاقی و ساختگی است. آنها همچنین با معرفی پاره نویافته ای از این قرآن و با اتکا به انجامه این نسخه، تاریخ صحیح را ۴۹۲ قمری می دانند. این کشف، تاریخ گذاری قرآن خیقانی را دو قرن جابجا می کند و لزوم بازنگری در استنادات پیشین به این نسخه در تاریخ تطور خطوط قرآنی را نشان می دهد.

کلیدواژه ها:

قرآن خیقانی ، کتابت قرآن ، کوفی ایرانی ، کوفی مشرقی ، تاریخ گذاری نسخه های خطی ، جعل