یادداشت های لغوی و ادبی (۷): درباره «بازبکند» و «بازافکن»

این یادداشت درباره دو لغت فارسی است که دلالت بر نوعی بالاپوش یا قسمتی از جامه دارد؛ یکی «بازبکند» که در متون عربی به صورت لغتی دخیل و به معنای نوعی قبا به کار رفته، و دیگری «بازافکن» که در شعر خاقانی آمده و ظاهرا به معنی رقعه ای است که بر پشت گریبان دوخته می شده (و احتمالا موجب عریض شدن گریبان هم می شده است). با بررسی شاهدی از کاربرد لغت «بازبکند» در دیوان ابونواس و خاصه با توجه به شرح مذکور در حاشیه یکی از نسخه های کهن قرن پنجمی دیوان و همچنین آثار جاحظ، نشان می دهم که این کلمه به صورت «بازبکند» تلفظ می شده، و ضبط هایی نظیر «بازیکند» و «بازبکند» که در چاپ های امروزی معاصر از متون عربی هم آمده غلط است. این لغت دلالت دارد بر «پیراهن یا بالاپوشی دارای گریبان عریض» (و یا به تعبیری دیگر،«پیراهن دارای بازافکن») که میان سپاهیان و برخی درباریان نیز بسیار مستعمل بوده است. نهایتا استدلال می کنم که «بازافکن» و «بازافکند» از حیث لغوی با هم مرتبط، و هر دو از مشتقات فعل «بازافکندن» (= بازافکندن رقعه، یا پهن انداختن [گریبان]) است.

کلیدواژه ها:

بازبکند ، بازافکن ، ابونواس ، فارسیات ، فارسیات ابونواس ، جاحظ ، خاقانی