تبیین عوامل موثر برارتقا کیفیت بصری و عمرانی خیابان با تا کید برابعاد زیبا شناسی

شاید یکی از موجزترین و درعین حال دقیق ترین عباراتی که در وصف اهمیت خیابان و محیط بصری شهر ارائه گردیده است این گفته جین جیکوبز باشد؛ او می گوید "به شهر می اندیشید و چه چیز به خاطر خواهد آمد؟ خیابان های آن، هنگامی که خیابان های شهر زیبا و جالب باشد آن شهر سرزنده، و زمانی که خیابان های شهر زشت و خسته کننده باشد، آن شهر ملال آور به خاطر آورده خواهد شد. اساسا منظر شهری، سطح تماس "انسان" و "پدیده شهر" است و از این رو بخش قابل توجهی از دانش، عواطف و رفتار محیطی شهروندان تحت تاثیر آن شکل می گیرد. اهمیت منظر شهری، به عنوان واسطه میان انسان و پدیده شهر، به اندازه ای است که برخی اوقات در تعریف طراحی شهری گفته اند: طراحی شهری، مدیریت منظر شهری، منظر عینی و ذهنی، است (Golkar, ۲۰۱۱). از این رو می توان بیان داشت که ارزش های بصری مهمترین بخش از کیفیت های محیطی را تشکیل می دهند. کیفیت های بصری مطلوب، ارتباط مستقیم و سازنده با مطلوبیت ارزش ها و کیفیت های زیست محیطی یک مکان دارند. دریافت ادراک شهروندان از کیفیت های بصری شهر وابسته به معرفی ارزش های بصری و سیما و منظر شهری است که توسط شهروندان، مطلوب تلقی می شود. در این راستا مباحثی چون خوانایی، حس جهت یابی و کیفیت های دروازه ای نیز از جایگاه ویژه برخوردار هستند. در این میان مهمترین بعد ارزش های سیما و منظر شهری پدیده تشخیص هویت مکان است. در این میان خیابان ۹ دی شیراز (حد فاصل خیابان حضرتی و حرم مطهر شاهچراغ تا خیابان لطفعلی خان زند) به لحاظ کیفیت عرصه همگانی، با وجود پتانسیل هایی نظیر مجاورت با حرم مطهر، ورودی بازار زرگرها، مسجد جمعه، بازار شاهچراغ وسیل عظیم گردشگران، زائران و... که در این محور وجود دارد، کیفیت مناسب و قابل قبولی را فراهم نمی کند. از طرفی کمبود مبلمان شهری مناسب، کیفیت نامطلوب پیاده روها، رعایت نشدن بهداشت و پاکیزگی در مجاورت حرم مطهر، کیفیت کالبدی نامطلوب، از جمله مشکلات و پیامدها و مسائلی است که هویدا گشته است. از این رو فضای شهری در معنای کلی، تمام ساختمان ها، اشیا و فضاهای محیطی شهری و نیز افراد، رویدادها و روابط میان آنها را در بر می گیرد (مدنی پور، ۱۳۹۰). بر این اساس، رعایت اصول و ضوابط شهرسازی در همه جنبه ها و عرصه ها اعم از چیدمان فضاهای مختلف شهری، فضاهای سبز، معابر و گذرها، میادین، پل ها و زیرگذرها و... شهری را پدید خواهد آورد که همه نیازهای شهروندان را به سادگی و سهولت برآورده نماید. اما در کنار رعایت عوامل فوق که در جای خود، بسیار با اهمیت هستند، رعایت اصول "زیبایی شناسی" و "زیباسازی" نیز از اهمیت والایی برخوردار می باشند؛ زیرا شهر باید همه نیازهای انسانی شامل نیازهای مادی، روانی، اخلاقی و... را برآورده نماید. لذا "مجموعه شهر"، الزاما طراحی و قرارگیری فضاهای فیزیکی مورد نیاز در کنار یکدیگر نیست، بلکه، علاوه بر این ها باید یک سری عوامل دیگر که از آن به "روح شهر" تعبیر می شود، نیز در نظر گرفته شود (مختاریان، ۱۳۹۲). شهر و فضاهای شهری یکی از بارزترین عرصه تجلی هویت و تمدن جامعه شهری است (پوراحمد و همکاران، ۱۳۹۵). گسترش روزافزون شهرها و ورود اتومبیل به عرصه فعالیت های شهری و دگرگونی ارتباطات اجتماعی، جذابیت خیابان ها و فضاهای پیاده را متاثر نمود و موجب تاکید بیش از حد به حرکت سواره شد (کانونی و رضویان، ۱۳۹۷:۲۰). کمرنگ شدن نقش عابر پیاده در فضاهای شهری به بیان دیگر می توان گفت امروزه فضای عمومی به وسایل نقلیه اختصاص پیدا کرده و عابران تردد می شوند بر این اساس تنها راه حل ممکن برای ایجاد فضایی مناسب برای تعاملات اجتماعی در شهر شده است (پوراحمد و همکاران، ۱۳۹۵:۱۷۶) که این امر موجب کاهش سرزندگی فضاهای عمومی و کاهش: پیاده دیگر کاربران اصلی قلمداد نمی شوند) (آروین و همکاران، ۱۳۹۷:۳۱۵). امروزه تامین نشاط و سرزندگی شهری به یکی از دغدغه های اصلی نظام های مدیریت شهری به ویژه در کشورهای توسعه یافته تبدیل شده است (گلکار، ۶۷:۱۳۸۶). جوابگوی استراحت و تفریح زائران با شرایط زمانی در مسیرهای منتهی به حرم باشد به عنوان یک نیاز و ضرورت حس می شود. همچنین، عزم فضایی مسیر قادر است تصویری از وحدت به مجموعه ساخته شده ببخشد و با حفظ عادات و عملکردها در فردیت بنای مذهبی را در مقام خود بهتر نمایان کند. توجه به "فضای عمومی"، این مسیرها، از مهمترین علل بحث حاضر است. روش تحقیق در این پژوهش به صورت توصیفی تحلیلی و به صورت مطالعه کتابخانه ای و اشاره موردی در قالب ره باغ های منتهی به حرم امام رضا(ع) در مشهد مقدس می باشد. هدف این بررسی بررسی تاثیر باغ ها بر افزایش کیفیت بصری محیط و تجربه معنوی بازدیدکنندگان است. یافته ها نشان می دهد که پیاده محوری، توجه به تفرج و قلمرو عمومی و نقش آن در ارتقای کیفیت محیط فضاهای منتهی به اماکن مذهبی، در ارتقاء روحیه زائرین در ابعاد تفریح، استراحت، درک گام به گام فضای مقدس، شایستگی محیط، احترام به فضای مقدس و بعد وحدانیت فضایی، احترام به انسان و درک سلسله مراتب رسیدن به فضای مقدس تاثیرگذار است.

کلیدواژه ها:

منظر شهری ، کیفیت بصری ، خیابان ۹ دی شیراز ، فضای عمومی ، پیاده محوری