واکاوی الگوی حسابداری تعهدی برای شناسایی و وصول عوارض ساختمانی در شهرداری ها با رویکرد پیشگیری از فساد و بهبود جریان نقدی

پژوهش حاضر با هدف واکاوی و طراحی الگوی حسابداری تعهدی تعدیل شده برای شناسایی و وصول عوارض ساختمانی در شهرداری های ایران انجام شده است. این الگو با رویکرد پیشگیری از فساد (از طریق شفافیت و کنترل داخلی) و بهبود جریان نقدی (از طریق شناسایی به موقع مطالبات و پیش بینی وصول) تدوین گردید. پژوهش با رویکرد ترکیبی (آمیخته) از نوع اکتشافی متوالی انجام شد. در فاز کیفی، با ۱۸ نفر از مدیران مالی، مسئولان عوارض و حسابرسان شاغل در شهرداری های تهران، مشهد، اصفهان و شیراز مصاحبه نیمه ساختاریافته صورت گرفت و داده ها با روش تحلیل مضمون و نرم افزار MAXQDA ۲۰۲۲ تحلیل شد. در فاز کمی، الگوی اولیه با تکنیک دلفی فازی (دو راند، ۱۴ خبره) اعتبارسنجی و سپس در یک مطالعه موردی (منطقه ای از شهرداری تهران) با روش تحلیل شکاف، فاصله وضعیت جاری از الگوی مطلوب اندازه گیری شد. شش بعد اصلی الگو عبارتند از: (۱) شناسایی و ثبت درآمد در زمان صدور پروانه، (۲) تفکیک حساب های دریافتنی جاری، معوق و مشکوک الوصول، (۳) یکپارچگی سامانه عوارض با سامانه خزانه از طریق API، (۴) شفافیت و گزارش دهی عمومی، (۵) کنترل داخلی و پیشگیری از فساد، (۶) مدیریت جریان نقدی و پیش بینی وصول. بیشترین امتیاز دلفی به بعد یکپارچگی با خزانه (۰/۹۴) تعلق گرفت. تحلیل شکاف نشان داد بزرگترین فاصله بین وضعیت جاری و الگو مربوط به «تفکیک حساب های دریافتنی» (شکاف وزنی ۴۴-) و «شناسایی درآمد» (۴۳-) است. نظام جاری شهرداری ها در حوزه عوارض ساختمانی فاقد شناسایی تعهدی است و الگوی پیشنهادی با تاکید بر یکپارچگی فنی و کنترل داخلی می تواند شفافیت را افزایش، فساد را کاهش و جریان نقدی را بهبود بخشد. پیاده سازی الگو نیازمند اصلاح آیین نامه مالی شهرداری ها، ایجاد زیرساخت API و آموزش کارکنان است.