اثربخشی آموزش هوش هیجانی بر بهبود سازگاری اجتماعی و تحصیلی در نوجوانان با کنترل نقش سبک دلبستگی و جو عاطفی خانواده

مقدمه: هوش هیجانی به عنوان توانایی درک، بیان، تنظیم و بهره مندی از هیجانات، یکی از مهم ترین پیش بین کننده های موفقیت تحصیلی و روابط بین فردی در نوجوانی است. پژوهش های متعدد نشان داده اند که نوجوانان با هوش هیجانی پایین، بیشتر در معرض طرد همسالان، افت تحصیلی و رفتارهای پرخطر قرار دارند. با این حال، کمتر مطالعه ای اثربخشی آموزش هوش هیجانی را با کنترل همزمان سبک دلبستگی (به عنوان یک الگوی ارتباطی اولیه) و جو عاطفی خانواده (به عنوان بافت رشد هیجانی) بررسی کرده است. پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی آموزش هوش هیجانی بر بهبود سازگاری اجتماعی و تحصیلی در نوجوانان و با کنترل نقش سبک دلبستگی و جو عاطفی خانواده انجام شد.روش: این مطالعه نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون همراه با گروه کنترل بود. جامعه آماری شامل کلیه نوجوانان ۱۳ تا ۱۶ ساله مدارس متوسطه اول شهر مشهد در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ بود. با استفاده از نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، ۶۰ نوجوان (۳۰ پسر، ۳۰ دختر) که نمره هوش هیجانی آن ها کمتر از یک انحراف معیار از میانگین بود، انتخاب و به طور تصادفی در دو گروه آزمایش (۳۰ نفر) و کنترل (۳۰ نفر) گمارش شدند. گروه آزمایش، ۱۰ جلسه ۹۰ دقیقه ای آموزش هوش هیجانی بر اساس پروتکل بار-آن (۲۰۱۸) دریافت کرد. گروه کنترل در لیست انتظار ماند. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه هوش هیجانی بار-آن (EQ-i)، پرسشنامه سازگاری اجتماعی سینها و سینگ (AISS)، پیشرفت تحصیلی (معدل نیمسال)، پرسشنامه سبک دلبستگی کولینز و رید (RAAS) و مقیاس جو عاطفی خانواده هیلبرن بود. داده ها با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیری (MANCOVA) و با کنترل نمرات پیش آزمون تحلیل شد.یافته ها: نتایج نشان داد که آموزش هوش هیجانی به طور معناداری باعث بهبود سازگاری اجتماعی (F = ۲۶.۱۸, p < ۰.۰۰۱, η² = ۰.۳۲) و سازگاری تحصیلی (F = ۱۹.۴۵, p < ۰.۰۰۱, η² = ۰.۲۶) در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل شد. همچنین نمرات هوش هیجانی در گروه آزمایش به طور معناداری افزایش یافت (F = ۳۴.۲۷, p < ۰.۰۰۱, η² = ۰.۳۸). اثر تعاملی سبک دلبستگی ناایمن (دوسوگرا/اجتنابی) با مداخله معنادار بود (F = ۹.۵۶, p = ۰.۰۰۳, η² = ۰.۱۵)؛ به این معنا که اثربخشی آموزش هوش هیجانی در نوجوانان با سبک دلبستگی ناایمن (۲۸٪ بهبود) به طور معناداری کمتر از نوجوانان با سبک دلبستگی ایمن (۵۲٪ بهبود) بود. همچنین جو عاطفی سرد و طردکننده خانواده اثربخشی مداخله را به طور معناداری کاهش داد (F = ۷.۲۳, p = ۰.۰۰۹, η² = ۰.۱۱). اثر تعاملی جنسیت معنادار نبود (p = ۰.۳۱). همبستگی مثبت معناداری بین افزایش هوش هیجانی و افزایش سازگاری اجتماعی در گروه آزمایش مشاهده شد (r = ۰.۶۲, p < ۰.۰۰۱).بحث و نتیجه گیری: آموزش هوش هیجانی یک مداخله موثر برای بهبود سازگاری اجتماعی و تحصیلی نوجوانان است. با این حال، سبک دلبستگی ناایمن و جو عاطفی سرد خانواده به عنوان دو عامل خطر، اثربخشی این آموزش را به شدت کاهش می دهند. این یافته تاکید می کند که مهارت های هیجانی به راحتی در محیطی که خود الگوی هیجانی ناسالم دارد، تثبیت نمی شوند. بنابراین توصیه می شود برنامه های آموزش هوش هیجانی در مدارس، حتما با ارزیابی سبک دلبستگی و جو خانواده همراه باشد و در موارد نیاز، جلسات مشاوره خانواده یا دلبستگی محور به برنامه افزوده شود. آموزش هوش هیجانی برای پسران و دختران به یک اندازه موثر است.