بازآرایی نهاد وزارت در گذار طغرل به ملکشاه؛ تحلیل تطبیقی نقش عمیدالملک کندری و خواجه نظام الملک در تنظیم روابط سلجوقیان با خلافت عباسی

نهاد وزارت در دوره سلجوقیان بزرگ نقشی محوری در تنظیم مناسبات سلطنت و خلافت عباسی ایفا کرد. این مقاله با هدف تبیین فرایند بازآرایی نهاد وزارت در گذار از طغرل بیک به ملکشاه و با روش تحلیل تاریخی تطبیقی، کارنامه دو وزیر برجسته این دوره، یعنی عمیدالملک کندری و خواجه نظام الملک طوسی را بررسی کرده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که الگوی وزارت در عهد کندری مبتنی بر روابط شخصی، مذاکرات موردی و حل بحران های لحظه ای بود و فاقد ثبات، استقلال و بازتولیدپذیری نهادی به شمار می رفت. در این مرحله، خلیفه منبع مشروعیت و سلطان بازوی اجرایی او بود. در دوره وزارت نظام الملک، با تاسیس مدارس نظامیه، تنظیم نظام اقطاع، تدوین سیاست نامه و مهار دخالت خلیفه در امور سیاسی، نهاد وزارت به ساختاری قاعده مند، پایدار و مستقل تبدیل گردید. در این مرحله، سلطنت در کنار خلافت توازن یافت و الگوی تنظیم گری اقتدارگرایانه دولت سلجوقی جانشین رویکرد پیشین شد. نتیجه آنکه بازآرایی نهاد وزارت در گذار از کندری به نظام الملک، نمایانگر تحولی بنیادین از ساختاری شخصی محور و تابع به نهادی عقلانی-قانونی و تنظیم گر است که الگویی نوین برای حکمرانی مستقل از خلافت در تاریخ سیاسی ایران پس از اسلام پدید آورد.

کلیدواژه ها:

نهاد وزارت ، سلجوقیان ، خلافت عباسی ، عمیدالملک کندری ، خواجه نظام الملک طوسی