تاثیر انس با متون کهن و اشعار کودکانه بر پرورش تفکر انتقادی و دایره واژگان دانش آموزان

در عصر دیجیتال و غلبه پیام های کوتاه و سطحی، یکی از مهم ترین چالش های نظام های آموزشی، پرورش دو مهارت بنیادین «تفکر انتقادی» و «دایره واژگان غنی» در دانش آموزان است. تفکر انتقادی، به عنوان توانایی تحلیل، ارزیابی، استدلال، و قضاوت منطقی، و دایره واژگان گسترده، به عنوان ابزار اصلی تفکر و بیان دقیق، هر دو برای موفقیت تحصیلی، شغلی و اجتماعی ضروری هستند. در این میان، «انس با متون کهن» (مانند گلستان و بوستان سعدی، کلیله و دمنه، مثنوی معنوی، و شاهنامه فردوسی) و «اشعار کودکانه» (شعرهای شاد، موزون و تصویرگرانه که برای کودکان سروده شده اند) به عنوان میراثی غنی و ارزشمند، پتانسیل بالایی برای پرورش این دو مهارت دارند. متون کهن با ساختار زبانی پیچیده، استعاره ها و تمثیل های عمیق، و لایه های چندگانه معنا، ذهن کودک را به چالش می کشند و او را به تامل، تحلیل و استدلال وادار می سازند. اشعار کودکانه نیز با وزن، موسیقی، تصاویر شاعرانه، و تکرار واژگان جدید، دایره واژگان را گسترش می دهند و ذهن کودک را با زیبایی های زبانی و فکری آشنا می سازند. این مقاله با روش مرور نظام مند و تحلیل ترکیبی ۶۵ مطالعه انجام شده در ایران و جهان (از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴)، به بررسی تاثیر انس با متون کهن و اشعار کودکانه بر پرورش تفکر انتقادی و دایره واژگان دانش آموزان می پردازد. یافته ها نشان می دهد که انس با متون کهن و اشعار کودکانه به طور معناداری تفکر انتقادی (با اندازه اثر ۰.۷۸) و دایره واژگان (با اندازه اثر ۰.۸۵) را افزایش می دهد. موثرترین رویکرد، «خوانش تعاملی همراه با پرسش های هدایتگر» و «بازآفرینی خلاقانه» (بازنویسی، بازگویی، و خلق داستان های جدید بر اساس متون کهن) است. متون کهن بیشترین تاثیر را بر تفکر انتقادی دارند و اشعار کودکانه بیشترین تاثیر را بر دایره واژگان. در پایان، راهکارهای عملی برای معلمان و والدین به منظور استفاده از متون کهن و اشعار کودکانه در خانه و مدرسه ارائه می شود.

کلیدواژه ها:

متون کهن ، اشعار کودکانه ، تفکر انتقادی ، دایره واژگان ، دانش آموزان ، ادبیات تعلیمی