رویکرد داستان درمانی و ادبیات خلاق در تقویت هوش هیجانی دانش آموزان ابتدایی

هوش هیجانی، شامل توانایی درک، ابراز، تنظیم و به کارگیری موثر هیجان ها، یکی از مهم ترین مولفه های موفقیت تحصیلی، سلامت روان، و روابط اجتماعی در دوران کودکی و بزرگسالی است. در مقطع ابتدایی، کودکان در حال شکل گیری پایه های هوش هیجانی خود هستند و تجربیات آنان در این دوره، تاثیر عمیقی بر رشد عاطفی و اجتماعی آنان دارد. در این میان، «داستان درمانی» و «ادبیات خلاق» – که شامل خواندن، نوشتن، خلق و بازآفرینی داستان ها با رویکردی درمانی و تربیتی است – به عنوان ابزارهایی قدرتمند، کم هزینه و جذاب برای تقویت هوش هیجانی کودکان مطرح شده اند. داستان ها با فراهم کردن بستری امن برای همذات پنداری با شخصیت ها، تجربه هیجان های مختلف به صورت غیرمستقیم، و یادگیری راهبردهای مقابله از طریق مشاهده شخصیت های داستان، می توانند به کودکان کمک کنند تا هیجان های خود را بشناسند، نام گذاری کنند، تنظیم نمایند، و با هیجان های دیگران همدلی کنند. این مقاله با روش مرور نظام مند و تحلیل ترکیبی ۷۰ مطالعه انجام شده در ایران و جهان (از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴)، به بررسی تاثیر داستان درمانی و ادبیات خلاق بر مولفه های هوش هیجانی (خودآگاهی، خودتنظیمی، انگیزش، همدلی، و مهارت های اجتماعی) در دانش آموزان ابتدایی می پردازد. یافته ها نشان می دهد که داستان درمانی و ادبیات خلاق به طور معناداری بر تمام مولفه های هوش هیجانی تاثیر مثبت دارند. موثرترین رویکرد، داستان درمانی تعاملی همراه با فعالیت های خلاقانه (نقاشی، نقش آفرینی، نوشتن خلاق، و بحث گروهی) است که میانگین اندازه اثر ۰.۸۵ بر هوش هیجانی کلی دارد. مولفه های «همدلی» و «خودتنظیمی هیجانی» بیشترین تاثیرپذیری را نشان می دهند. داستان هایی که دارای شخصیت اصلی همسن کودک، با مشکلات هیجانی مشابه، و الگوی روشن مقابله موفق هستند، بیشترین اثربخشی را دارند. همچنین ادبیات خلاق (نوشتن داستان، تکمیل داستان ناتمام، و نوشتن از دیدگاه شخصیت دیگر) به کودکان اجازه می دهد که هیجان های خود را به صورت ایمن ابراز کنند و مهارت های فراشناختی خود را تقویت نمایند. در پایان، راهکارهای عملی برای معلمان و والدین به منظور استفاده از داستان درمانی و ادبیات خلاق در خانه و مدرسه ارائه می شود.

کلیدواژه ها:

داستان درمانی ، ادبیات خلاق ، هوش هیجانی ، دانش آموزان ابتدایی ، همدلی ، خودتنظیمی هیجانی.