تحلیل روابط کشورهای همسایه ایران براساس هیدروپولیتیک (ایران، عراق و ترکیه)

خاورمیانه به دلیل قرارگیری در کمربند خشک جهان، علی رغم دارا بودن ۵٪ جمعیت جهان، تنها ۱٪ از آب های شیرین قابل دسترس را در اختیار دارد که این منابع نیز عمدتا به صورت مشترک استفاده می شوند. مصرف فزاینده آب و افزایش بهره برداری کشورهای فرادست، موجب فزونی مشاجرات هیدروپلیتیک شده است. رودخانه های دجله و فرات به عنوان دو رود مهم خاورمیانه، منابع حیاتی برای کشورهای حوضه محسوب می شوند. اختلافات مرزی ایران و عراق (بر سر اروندرود) و تنش های هیدروپلیتیک ترکیه و عراق (پروژهGAP) از مصادیق بارز این چالش ها هستند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر چالش های هیدروپلیتیک دجله و فرات بر روابط سیاسی ایران، عراق و ترکیه انجام شده است. یافته ها نشان می دهد ترکیه به عنوان کشور فرادست با کنترل ۸۸-۹۸٪ آب فرات و اجرای پروژه GAP(۲۲ سد، ۷,۵۲۶ مگاوات برق)، اهرم فشاری موثر علیه عراق ایجاد کرده است. عراق با کاهش جریان آب دریافتی (از ۸۱/۲ به ۷۳/۷ میلیارد مترمکعب) و وابستگی ۹۸٪ به این رودها، در موقعیتی آسیب پذیر قرار دارد. ایران نیز با تامین ۷۰٪ آب اروندرود و حاکمیت بر زاب کوچک و دیاله، نقشی کلیدی در معادلات هیدروپلیتیک ایفا می کند. طرح تغییر مسیر اروندرود توسط عراق، مغایر صریح عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر است. نتایج نشان می دهد چالش های هیدروپلیتیک تاثیری دوگانه داشته اند: از یک سو تشدید تنش ها (به ویژه میان ترکیه و عراق)، از سوی دیگر نیاز به مدیریت مشترک، کشورها را به سمت همگرایی سوق می دهد. نبود پیمان جامع میان کشورهای حوضه، مهمترین خلا حقوقی است. فرضیه اول پژوهش (تاثیرگذاری بیشتر آب نسبت به سایر عوامل ژئوپلیتیک) تایید می شود، اما فرضیه دوم (هیدروپلیتیک به عنوان اساس همگرایی منطقه ای) نیازمند بسترسازی حقوقی و اراده سیاسی پایدار است. دیپلماسی فعال ایران در قالب ایجاد «اتحادیه کشورهای حوضه دجله و فرات» می تواند گامی موثر در این جهت باشد.

کلیدواژه ها:

هیدروپلیتیک ، دجله و فرات ، اروندرود ، پروژه GAP ، ایران ، عراق ، ترکیه ، عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر.