چالش های مدیریت منابع آب زیرزمینی در ایران از دیدگاه زمین شناسی و تغییرات اقلیمی

منابع آب زیرزمینی ایران به عنوان حیاتی ترین منبع تامین آب در مناطق خشک و نیمه خشک کشور، در دهه های اخیر با بحرانی چند بعدی مواجه شده اند که ریشه در تعامل پیچیده میان عوامل زمین شناسی، تغییرات اقلیمی و فشارهای انسانی دارد. این پژوهش با رویکردی تحلیلی چالش های مدیریت منابع آب زیرزمینی را از دو منظر اصلی زمین شناسی و اقلیمی بررسی می کند. داده ها و شواهد علمی حاصل از گزارش های ملی و مطالعات بین المللی نشان می دهند که بیش از ۴۰۰ دشت کشور در وضعیت بحرانی یا ممنوعه قرار دارند و نرخ نشست زمین در برخی مناطق مانند ورامین و مهیار، اصفهان، از ۳۰ سانتی متر در سال فراتر رفته است. از دیدگاه زمین شناسی ناهمگنی لیتولوژیکی و ساختاری، سفره ها، وجود سازندهای تبخیری، شکستگی ها و گسل های فعال موجب رفتار غیرخطی و ناپیوسته در جریان آب زیرزمینی شده است. از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی با کاهش میانگین بارش، افزایش دما و تبخیر تعرق و افزایش فرکانس خشکسالی ها به طور مستقیم موجب کاهش تغذیه طبیعی (Recharge) و تشدید افت سطح ایستابی گردیده است. نتایج نشان می دهد که هم افزایی میان ویژگی های زمین شناسی ریزدانه و اقلیم گرم و خشک عامل اصلی نشست زمین، شوری آب و افت دائمی ظرفیت ذخیره آبخوان ها در ایران است. این مطالعه تاکید می کند که مدیریت پایدار منابع آب زیرزمینی تنها از طریق رویکرد تلفیقی و داده محور، مبتنی بر شناخت دقیق ساختار زمین شناسی، مدل سازی هیدروژئولوژیکی و تحلیل روندهای اقلیمی، امکان پذیر است. در غیر این صورت تداوم روند فعلی به کاهش جبران ناپذیر ذخایر زیرزمینی و تهدید امنیت آبی کشور منجر خواهد شد.

کلیدواژه ها:

منابع آب زیرزمینی ، تغییرات اقلیمی ، زمین شناسی ، ایران ، نشست زمین ، مدیریت پایدار ، آب شوری