چگونه توانستم بی علاقگی به انجام تکالیف گروهی را در دانش آموزان پایه سوم تبدیل به مشارکت فعال کنم

بی علاقگی دانش آموزان به انجام تکالیف گروهی در پایه سوم ابتدایی، یکی از چالش های اساسی معلمان در ایجاد یادگیری مشارکتی و مهارت های اجتماعی است (حسینی و رحیمی، ۱۴۰۱). این اقدام پژوهی با هدف تبدیل بی علاقگی به مشارکت فعال در بین ۲۸دانش آموز پایه سوم آموزشگاه شیخ مرتضی انصاری یک استان قم شهرستان قم در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ انجام شد (کرامتی، ۱۴۰۰). روش پژوهش، اقدام پژوهی کیفی با رویکرد نظام مند و عملی بود. در مرحله اول، برای شناسایی علل مشکل، از مشاهده مستقیم رفتار دانش آموزان به مدت چهار هفته، مصاحبه نیمه ساختاریافته با دانش آموزان و والدین، بررسی اسناد شامل دفتر تکالیف و پوشه کار، و جلسات هماندیشی با سه نفر از همکاران استفاده گردید (نادری و سیف نراقی، ۱۳۹۹). یافته های حاصل از تحلیل داده ها نشان داد که بی علاقگی دانش آموزان به تکالیف گروهی ریشه در سه دسته عامل دارد: عوامل فردی شامل کمبود مهارت های ارتباطی، نداشتن اعتماد به نفس و ترس از قضاوت همسالان؛ عوامل آموزشی شامل تکراری و غیرجذاب بودن فعالیت ها، تقسیم ناعادلانه وظایف و غلبه روش های سنتی تدریس؛ و عوامل محیطی و خانوادگی شامل تجربه های منفی قبلی از کار گروهی و نگرش فردگرایانه برخی خانواده ها (احمدی، ۱۳۹۹؛ فتحی و اجارگاه، ۱۴۰۲). دانش آموزان در مصاحبه ها، تکالیف گروهی را «زمان بر»، «خسته کننده» و «مستعد دعوا» توصیف کردند. بر اساس این یافته ها، راهکارهای زیر طراحی و طی یک نیمسال تحصیلی اجرا شد: بازطراحی تکالیف گروهی به شکل خلاقانه (ساخت کاردستی گروهی، اجرای نمایش های کوتاه، طراحی پوسترهای علمی و تهیه گزارش تصویری)؛ آموزش صریح مهارت های همکاری شامل گوش دادن فعال، احترام به نظر دیگران و حل اختلاف؛ تقسیم شفاف و چرخشی نقش ها در گروه (نویسنده، طراح، گزارشگر و زمان نگه دار) با مشارکت خود دانش آموزان؛ ایجاد نظام تشویقی متنوع شامل تشویق کلامی فوری، کارت امتیاز گروهی، تقدیر در مراسم صبحگاه و نمایش دستاوردها در معرض والدین؛ تغییر نقش معلم از ناظر به تسهیل گر فعال با حضور مستمر در کنار گروه ها و ارائه بازخورد حمایتگرانه؛ و مشارکت دادن والدین از طریق جلسات توجیهی و ارسال گزارش های هفتادی (شعبانی، ۱۳۹۸؛ نادری و سیف نراقی، ۱۳۹۹). پس از چهار ماه اجرای راهکارها، مجددا داده ها جمع آوری و تحلیل شد. نتایج نشان داد که نرخ مشارکت فعال دانش آموزان در فعالیت های گروهی از ۲۸ درصد در ابتدای پژوهش به ۸۶ درصد در پایان رسید (حسینی و رحیمی، ۱۴۰۱). کیفیت تعاملات گروهی به طور چشمگیری بهبود یافت و دانش آموزان یاد گرفته بودند که چگونه به صورت مسالمت آمیز اختلافات را حل کنند، به نوبت صحبت کنند و مسئولیت ها را عادلانه تقسیم نمایند. همچنین کیفیت محصولات تولید شده در گروه ها (پوسترها، نمایش ها و گزارش ها) در مقایسه با ابتدای سال پیشرفت قابل توجهی داشت که در نمرات ارزشیابی مستمر و پایانی نیز بازتاب یافت (کرامتی، ۱۴۰۰). دانش آموزان در مصاحبه نهایی، تکالیف گروهی را «سرگرم کننده ترین» و «یادگیرنده ترین» بخش کلاس توصیف کردند و والدین نیز از تمایل بیشتر فرزندانشان به انجام پروژه های گروهی در خانه ابراز رضایت داشتند. نتیجه گیری می شود که بی علاقگی به تکالیف گروهی، پدیده ای چندعلتی است و با به کارگیری راهکارهای خلاقانه، مشارکتی و دانش آموزمحور همراه با حمایت خانواده، می توان آن را به مشارکت فعال و موثر تبدیل کرد (احمدی، ۱۳۹۹؛ فتحی و اجارگاه، ۱۴۰۲). پیشنهاد می شود سایر معلمان نیز از این رویکرد در پایه های مختلف تحصیلی استفاده کرده و تاثیر آن را بر متغیرهایی مانند پیشرفت تحصیلی و مهارت های اجتماعی بررسی نمایند.

کلیدواژه ها:

اقدام پژوهی ، بی علاقگی به تکالیف گروهی ، مشارکت فعال ، یادگیری مشارکتی ، پایه سوم دبستان ، مهارت های اجتماعی