بررسی نقش کتاب های درسی مطالعات اجتماعی در جامعه پذیری و تربیت شهروندی دانش آموزان با نگاهی به بازنمایی جامعه مدنی

نظام آموزشی در هر کشوری، نقشی اساسی در جامعه پذیری و تربیت شهروندی دانش آموزان ایفا می کند و در این میان، کتاب های درسی مطالعات اجتماعی به دلیل ماهیت میان رشته ای و تاکید بر رابطه انسان با محیط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، مهم ترین ابزار انتقال مفاهیم اجتماعی و فرهنگی به نسل نو محسوب می شوند. مقاله حاضر با رویکرد کیفی و روش توصیفی–تحلیلی، به بررسی ۱۳ جلد کتاب تعلیمات اجتماعی و مطالعات اجتماعی مقاطع ابتدایی و متوسطه اول (از نیمه دوم دهه هفتاد تا سال ۱۳۹۸) پرداخته و با استفاده از تحلیل محتوای جهت دار، مولفه های مرتبط با جامعه مدنی، مشارکت جمعی و حقوق شهروندی را استخراج و تحلیل کرده است. یافته ها نشان می دهد که در کتاب های مورد مطالعه، مفهوم جامعه مدنی به طور صریح و نظام مند تعریف و تبیین نشده و نهادهای داوطلبانه یا به طور کامل غایب هستند یا با رویکردی محدودکننده و حذفی بازنمایی شده اند؛ همچنین تاکید اصلی کتاب ها بر ارزش های هویتی–دینی و وفاداری ملی بوده و به مهارت های عملی مشارکت مدنی، گفت وگوی نقادانه و ایفای نقش فعال شهروندی کمتر پرداخته شده است. این رویکرد، اگرچه تا حدی به تقویت انسجام هویتی کمک می کند، اما در پرورش شهروندانی مستقل، پرسشگر و مشارکت جو با کاستی های جدی مواجه است. در نتیجه، بازنمایی سطحی و ناقص از جامعه مدنی در کتاب های درسی، می تواند به تضعیف فرهنگ مشارکت پذیری، کاهش حس مسئولیت پذیری اجتماعی و شکل گیری شهروندانی منفعل و تابع در دانش آموزان بینجامد؛ از این رو، بازنگری اساسی در محتوای این کتب با رویکردی متوازن و جامع، گنجاندن مصادیق عینی و ملموس از نهادهای مدنی، و تاکید بر مهارت های عملی شهروندی به عنوان یک ضرورت تربیتی پیشنهاد می شود‎.‎

کلیدواژه ها:

‎آموزش ، مطالعات اجتماعی ، دانش آموز