نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی در ارتکاب جرم شرب خمر از دیدگاه جرم شناسی

جرم شرب خمر به عنوان یکی از جرایم حدی در نظام حقوق کیفری ایران، همواره از جایگاه ویژه ای در سیاست جنایی تقنینی و قضایی برخوردار بوده است. این جرم، علاوه بر ممنوعیت صریح شرعی و قانونی، به سبب آثار فردی و اجتماعی گسترده، همواره در کانون توجه فقه، حقوق و جرم شناسی قرار داشته است. با این حال، تداوم بروز این رفتار مجرمانه، به ویژه در میان قشر جوان و در بسترهای اجتماعی نوین، نشان می دهد که رویکرد صرفا کیفری و مبتنی بر مجازات، به تنهایی قادر به تبیین و کنترل این پدیده نیست. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی در ارتکاب جرم شرب خمر و با بهره گیری از رویکرد جرم شناختی، تلاش دارد فراتر از تحلیل حقوقی صرف، به ریشه ها و زمینه های اجتماعی این رفتار بپردازد.این تحقیق با استفاده از روش توصیفی–تحلیلی و با اتکا بر منابع کتابخانه ای، نظریات کلاسیک و نوین جرم شناسی و نیز بررسی نمونه های عینی و پرونده های قضایی و انتظامی در ایران، به تحلیل ابعاد مختلف این پدیده می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که عواملی نظیر فشارهای اقتصادی و اجتماعی، بحران هویت در دوران جوانی، ضعف نظارت اجتماعی غیررسمی، فشار گروه همسالان، عادی سازی مصرف الکل در مهمانی های خصوصی و دورهمی های دانشجویی، و همچنین نقش رسانه ها و شبکه های اجتماعی در بازنمایی سبک های زندگی خاص، تاثیر بسزایی در گرایش به مصرف الکل دارند.همچنین بررسی پرونده های مسمومیت با مشروبات الکلی تقلبی در شهرهایی چون شیراز و مشهد، نشان می دهد که ممنوعیت مطلق همراه با تقاضای پنهان، زمینه ساز شکل گیری بازارهای زیرزمینی و بروز مخاطرات جدی برای سلامت عمومی شده است. از سوی دیگر، تحلیل واکنش های اجتماعی و قضایی نسبت به مرتکبان نخستین بار مصرف الکل، حاکی از آن است که انگ زنی و برچسب گذاری اجتماعی می تواند به انزوای فرد و سوق دادن او به گروه های حاشیه ای و زیرفرهنگ های کج رو منجر شود؛ امری که در چارچوب نظریه برچسب زنی و انحراف ثانویه قابل تبیین است.نتیجه نهایی پژوهش بیانگر آن است که مقابله موثر با جرم شرب خمر، مستلزم اتخاذ رویکردی چندبعدی و تلفیقی است که در آن، علاوه بر پاسخ کیفری، بر پیشگیری اجتماعی، تقویت نهاد خانواده، آموزش فرهنگی، مدیریت فضای مجازی و استفاده از ظرفیت های بازپذیرکننده نظام حقوقی تاکید شود. تنها در پرتو چنین رویکردی می توان به کاهش پایدار این جرم و ارتقای سلامت اجتماعی دست یافت.

کلیدواژه ها:

شرب خمر ، جرم شناسی ، عوامل اجتماعی و فرهنگی ، فشار همسالان ، برچسب زنی ، پیشگیری اجتماعی