بررسی قاعده درء و نقش آن در سقوط مجازات های حدی

قاعده «الحدود تدرا بالشبهات» یکی از بنیادی ترین قواعد فقه جزایی اسلام است که نقشی تعیین کننده در تحدید و سقوط مجازات های حدی ایفا می کند. این قاعده که مستند به روایات مستفیض، سیره معصومان (ع)، اجماع فقهای امامیه و ملاحظات عقلی مبتنی بر احتیاط در دماء و اعراض است، بر این اصل استوار است که اجرای حدود تنها در صورت احراز یقین کامل نسبت به تحقق جرم و شرایط آن جایز است و هرگونه شبهه عقلایی در ارکان جرم، شرایط مسئولیت کیفری یا ادله اثبات، مانع از اجرای حد خواهد بود. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع فقه امامیه و مقررات قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، به بررسی نقش قاعده درء در سقوط مجازات های حدی می پردازد. در این راستا، ضمن تبیین مفهوم و گستره شبهه، جلوه های مختلف آن در حوزه شبهه حکمیه و موضوعیه، شبهه در مالکیت و استحقاق، شبهه در اراده و اختیار، و نیز شبهه در ادله اثبات جرم تحلیل شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد که قاعده درء نه تنها یک قاعده استثنایی، بلکه روح حاکم بر کل نظام حدود در فقه امامیه است؛ به گونه ای که ساختار سخت گیرانه شرایط تحقق جرایم حدی و محدودیت ادله اثبات آن ها، بازتاب عملی همین اصل احتیاطی است. همچنین بررسی مقررات قانون مجازات اسلامی، به ویژه ماده ۱۲۱، و تحلیل برخی نمونه های رویه قضایی در جرایمی چون سرقت حدی و شرب خمر نشان می دهد که قانون گذار ایرانی نیز این قاعده را به صورت صریح پذیرفته و آن را به یکی از مبانی دادرسی در جرایم حدی تبدیل کرده است. بر این اساس، قاعده درء را می توان مهم ترین تضمین فقهی حقوقی برای جلوگیری از اجرای مجازات های شدید در موارد مشکوک و تجلی پیوند میان عدالت شرعی و اصول نوین دادرسی کیفری دانست.

کلیدواژه ها:

قاعده درء ، حدود ، سقوط مجازات حدی ، فقه امامیه ، سرقت حدی