ارزیابی کیفیت برنامه درسی پنهان در مدارس متوسطه اول مشهد و تاثیر آن بر هویت فرهنگی و ملی دانش آموزان

این پژوهش با هدف ارزیابی کیفیت برنامه درسی پنهان در مدارس متوسطه اول شهر مشهد و تحلیل تاثیر آن بر شکل گیری هویت فرهنگی و ملی دانش آموزان انجام شد. برنامه درسی پنهان به مجموعه ای از ارزش ها، هنجارها و پیام های ضمنی اشاره دارد که خارج از محتوای رسمی کتاب های درسی از طریق ساختار مدرسه، تعاملات کلاسی و رفتار معلمان به دانش آموزان منتقل می شود و نقش مهمی در شکل دهی به هویت اجتماعی آنان دارد. با توجه به تنوع قومی قابل توجه در شهر مشهد، از جمله حضور دانش آموزان فارس، افغانستانی، ترک و کرد، بررسی نحوه بازنمایی و تجربه هویت در بستر مدرسه اهمیت ویژه ای دارد. این پژوهش با رویکرد کیفی-تفسیری و با بهره گیری از ترکیب روش های تحلیل محتوا، مشاهده ساختارمند کلاس درس و مصاحبه نیمه ساختارمند انجام شد. میدان پژوهش شامل شش مدرسه متوسطه اول در مناطق دارای تنوع قومی بالا در مشهد بود. داده ها از طریق تحلیل محتوای کتب درسی پایه های اول تا ششم، مشاهده ۱۲ کلاس درس و مصاحبه عمیق با ۳۲ دانش آموز، ۱۲ معلم و ۶ مدیر مدرسه گردآوری و با استفاده از روش تحلیل مضمون و نرم افزار MAXQDA تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که کتب درسی متوسطه اول تاکید زیادی بر هویت ملی یکپارچه دارند، در حالی که بازنمایی تنوع قومی و فرهنگی در آن ها بسیار محدود است. همچنین نتایج مشاهده کلاس ها نشان داد که میزان پذیرش و بازنمایی هویت فرهنگی دانش آموزان در تعاملات کلاسی متفاوت است و دانش آموزان افغانستانی و برخی گروه های قومی دیگر سطوح پایین تری از مشارکت و احساس تعلق فرهنگی را تجربه می کنند. تحلیل مصاحبه ها نیز مضامینی مانند احساس نادیده انگاری فرهنگی، تعارض هویتی، سکوت فرهنگی در کلاس و در برخی موارد پذیرش دوگانه هویت را آشکار ساخت. در مجموع نتایج نشان می دهد که برنامه درسی پنهان مدارس متوسطه اول در مشهد گرچه در تقویت هویت ملی نقش فعالی دارد، اما در بازنمایی و به رسمیت شناسی تنوع قومی محدود عمل می کند. بر این اساس، بازنگری در محتوای درسی، آموزش بین فرهنگی معلمان و ایجاد فرصت هایی برای بیان هویت های فرهنگی متنوع در محیط مدرسه می تواند به تقویت همزمان هویت ملی و فرهنگی دانش آموزان کمک کند.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی پنهان ، هویت فرهنگی ، هویت ملی ، تنوع قومی ، مدارس متوسطه اول ، مشهد