بررسی جامع مدرسه مستنصریه عباسی (ساختار، کارکردها و کارنامه بزرگ ترین دانشگاه جهان اسلام در سده هفتم هجری)

مدرسه مستنصریه بغداد (۶۳۱ ق) نخستین نهاد آموزش عالی نظام مند برای چهار مذهب اهل سنت بود. هدف پژوهش، بررسی جامع ویژگی های نهادی، معماری، آموزشی، مالی، انسانی و تحولات تاریخی این مدرسه و نقد کارنامه علمی آن است. روش پژوهش تاریخی-تحلیلی با رویکرد اسنادی و تحلیل محتوای کیفی داده های منابع دست اول و پژوهش های معاصر است. یافته ها: مدرسه با ۵۰۰۰ متر مربع مساحت، چهار ایوان اختصاصی هر مذهب، کتابخانه ۸۰ هزار جلدی، مدرسه طب، دارالقرآن، دارالحدیث، حمام، آشپزخانه و باغی وسیع، دارای ظرفیت ۲۴۸ دانشجوی فقه (هر مذهب ۶۲ تن)، ۳۰ یتیم در دارالقرآن، ۱۰ دانشجوی حدیث و ۱۰ دانشجوی پزشکی بود. موقوفات آن بالغ بر یک میلیون دینار و درآمد سالانه ۷۰ هزار مثقال طلا برآورد می شد. حقوق ماهیانه استادان ۱۲ دینار و دانشجویان ۲ دینار افزون بر جیره غذایی، لباس متحدالشکل، نوشت افزار رایگان و اقامت بود. کتابخانه به مدیریت ابن الساعی و ابن فوطی اداره می شد. پس از حمله مغول (۶۵۶ ق) با تلاش عطاملک جوینی و خواجه نصیر طوسی احیا شد، اما از دوره صفوی رو به افول نهاد و در عثمانی به کاروانسرا مبدل گشت. نتیجه گیری: با وجود امکانات رفاهی چشمگیر، وابستگی به خلافت، دخالت دولت در محتوا، حذف علوم عقلی، انحصار مذهبی و تاکید بر تقلید، مدرسه نتوانست اندیشمندانی منتقد بپروراند و در آستانه سقوط بغداد نقشی در هشدار به خلیفه ایفا نکرد. مستنصریه نشان داد امکانات مادی بدون آزادی آکادمیک و توجه به علوم عقلی عقیم می ماند.

کلیدواژه ها:

مدرسه مستنصریه ، خلافت عباسی ، آموزش عالی در اسلام ، مذاهب چهارگانه اهل سنت ، موقوفات علمی ، بغداد ، المستنصر بالله.