حقوق مالکیت فکری در عصر تولیدات مبتنی بر هوش مصنوعی

هدف از پژوهش حاضر، واکاوی چالش های حقوقی نظام مالکیت فکری در مواجهه با آثار تولید شده توسط هوش مصنوعی مولد است. با ظهور مدل های پیشرفته یادگیری ماشین، مفاهیم سنتی «پدیدآورندگی» و «اصالت» به چالش کشیده شده و تضاد شدیدی میان حقوق پدیدآورندگان انسانی و بهره برداری های تکنولوژیک ایجاد شده است. این تحقیق درصدد است تا با تحلیل خلاهای قانونی در نظام حقوقی ایران و مقایسه آن با رویکردهای جهانی، الگویی برای بازتعریف مالکیت فکری در عصر دیجیتال ارائه دهد. در این پژوهش از روش توصیفی-تحلیلی بهره گرفته شده است. متون نظری و دکترین های حقوقی مالکیت فکری (نظریات لاک و هگل) مورد بررسی قرار گرفته و از طریق مطالعه تطبیقی، رویکردهای سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO)، اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا با قوانین جاری ایران (قانون حمایت از مولف مصوب ۱۳۴۸ و ۱۳۷۹) مقایسه شده اند تا میزان کارآمدی و تضادهای موجود شناسایی گردند. یافته های پژوهش نشان می دهد که نظام های حقوقی فعلی، به دلیل رویکرد «انسان محوری»، در شناسایی شخصیت حقوقی ماشین ها ناتوان هستند و این امر منجر به ایجاد یک «خلاء مالکیت» در آثار تولید شده توسط AI شده است. همچنین مشخص گردید که فرآیند آموزش مدل های AI بر پایه استخراج داده ها، تضادهای جدی با حق تکثیر پدیدآورندگان انسانی ایجاد کرده است. در ایران، نبود تعریف دقیق از «پدیدآورنده دیجیتال» و فقدان قوانین مربوط به «حقوق مجاور» برای آثار ماشینی، منجر به ناامنی حقوقی برای شرکت های دانش بنیان و کاهش انگیزه ی سرمایه گذاری در صنایع خلاق دیجیتال شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که تداوم رویکرد سنتی در مالکیت فکری منجر به تضعیف خلاقیت انسانی و بازدارندگی نوآوری تکنولوژیک می شود. لذا پیشنهاد می گردد یک نظام حقوقی ویژه تدوین شود که در آن آثار بر اساس میزان دخالت انسانی به سه سطح «حمایت کامل»، «حمایت محدود» و «مالکیت عمومی» تقسیم شوند. همچنین، ضرورت افشای اجباری استفاده از هوش مصنوعی در آثار فرهنگی-هنری برای حفظ شفافیت و حقوق مصرف کننده، به عنوان یکی از الزامات قانونی جدید شناسایی شد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد ، مالکیت فکری ، پدیدآورنده دیجیتال ، اصالت ، حقوق مجاور ، مسئولیت مدنی ، قانون حمایت از مولف