بیابان زایی، تشنگی و مدرنیته استخراجی در رمان «شهرهای نمک» عبدالرحمن منیف؛ خوانشی بوم نقدانه از ساختار ویرانی

رمان «شهرهای نمک» اثر عبدالرحمن منیف از برجسته ترین آثار روایی عربی در بازنمایی دگرگونی های اجتماعی، زیست محیطی و فرهنگی جوامع خلیج فارس پس از کشف نفت است. این رمان تنها به نمایش تحولات تاریخی و اقتصادی محدود نمی شود، بلکه رابطه میان انسان، طبیعت، قدرت و مکان را در بستری گسترده تر و انتقادی تر بررسی می کند. پژوهش حاضر با تکیه بر رویکرد نقد بوم شناختی و با بهره گیری از مفاهیمی چون خشونت کند، مدرنیته استخراجی و استعاره وجودی، به واکاوی نقش بیابان زایی و تشنگی در ساختار معنایی رمان می پردازد. بر اساس این خوانش، بیابان زایی در «شهرهای نمک» صرفا پدیده ای طبیعی یا اقلیمی نیست، بلکه فرایندی دلالی، فرهنگی و اجتماعی است که در پیوند با منطق استخراج نفت، مکان را از زیست جهانی معنادار به منبعی قابل بهره برداری تبدیل می کند. همچنین استعاره تشنگی در رمان از سطح نیاز زیستی فراتر می رود و به نشانه ای فراگیر از بحران معنا، فقدان تعلق، بیگانگی انسان و فروپاشی تعادل میان محیط و جامعه بدل می شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که منیف از خلال روایت دگرگونی صحرا، شکل گیری شهرهای نفتی و تغییر مناسبات انسانی، مدرنیته نفتی را نه به عنوان نشانه پیشرفت، بلکه به مثابه سازوکاری از ویرانی تدریجی، تصاحب منابع و فرسایش هویت جمعی بازنمایی می کند. از این منظر، «شهرهای نمک» متنی بوم نقدانه و هشداردهنده است که ساختارهای پنهان خشونت در الگوی توسعه استخراجی را آشکار می سازد.

کلیدواژه ها:

شهرهای نمک ، عبدالرحمن منیف ، نقد بوم شناختی ، بیابان زایی ، استعاره تشنگی ، مدرنیته استخراجی ، خشونت کند ، ادبیات عربی.