تحلیل قاعده انصاف در قراردادها و جایگاه آن در فقه و حقوق ایران

در روابط قراردادی، اصل حاکمیت اراده به عنوان یکی از مهم ترین اصول حقوق خصوصی شناخته می شود؛ با این حال، اجرای مطلق این اصل گاه می تواند منجر به بی عدالتی و عدم تعادل در روابط قراردادی گردد. در چنین شرایطی قاعده انصاف به عنوان یکی از ابزارهای تعدیل کننده روابط حقوقی مطرح می شود. قاعده انصاف مفهومی است که بر پایه عدالت، وجدان اجتماعی و ملاحظات اخلاقی شکل گرفته و هدف آن ایجاد تعادل و جلوگیری از سوء استفاده در روابط قراردادی است. در فقه اسلامی نیز گرچه اصطلاح «انصاف» به صورت قاعده ای مستقل کمتر مورد تصریح قرار گرفته است، اما مفاهیمی همچون عدالت، نفی ضرر، حسن نیت، منع غرر و لزوم رعایت انصاف در معاملات نشان دهنده پذیرش ضمنی این اصل در مبانی فقهی است. در حقوق ایران نیز با الهام از فقه امامیه و اصول کلی حقوقی، مظاهر مختلفی از قاعده انصاف در قوانین و رویه قضایی مشاهده می شود؛ از جمله در قواعد مربوط به تعدیل قراردادها، منع سوءاستفاده از حق، لزوم حسن نیت و تفسیر عادلانه قراردادها. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی به بررسی مفهوم قاعده انصاف، مبانی فقهی آن و میزان پذیرش و کاربرد آن در حقوق ایران می پردازد. نتایج تحقیق نشان می دهد که هرچند قاعده انصاف به صورت صریح در قوانین ایران به عنوان یک قاعده مستقل تدوین نشده است، اما در قالب اصول و قواعد مختلف حقوقی حضور داشته و می تواند به عنوان ابزاری برای تحقق عدالت قراردادی و ایجاد تعادل در روابط طرفین مورد استفاده قرار گیرد

کلیدواژه ها:

قاعده انصاف ، قراردادها ، فقه امامیه ، عدالت قراردادی ، حقوق ایران