مفهوم «ما» و «دیگری» در کتاب مطالعات اجتماعی پایه ی ششم با تاکید بر مرزهای ایران

کتاب های درسی به عنوان یکی از مهم ترین متون هویت بخش در نظام آموزشی، نقش محوری در بازنمایی مرزهای معنایی میان «خودی» و «بیگانه» ایفا می کنند. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای کیفی و با تمرکز بر کتاب مطالعات اجتماعی پایه ی ششم ابتدایی (چاپ ۱۴۰۲) در پی پاسخ به این پرسش است که مفهوم «ما» و «دیگری» چگونه و با تاکید بر کدام مولفه های مرزی (جغرافیایی، تاریخی، فرهنگی و نظامی) بازنمایی شده است. یافته ها نشان می دهد که «ما» در این کتاب بر پایه ی سه رکن «دین اسلام»، «میهن پرستی و تمامیت ارضی» و «تاریخ مشترک مبارزه با استعمار و دفاع مقدس» تعریف می شود. در مقابل، «دیگری» در سه سطح بازنمایی می گردد: ۱) همسایگان باورمند/ناهمانند (با اشاره به ۱۵ کشور همسایه و تفاوت های دینی و فرهنگی)، ۲) استعمارگران فرامنطقه ای (انگلیس، روسیه و آمریکا) و ۳) دشمن نظامی تجاوزگر (رژیم بعث عراق). مرزهای ایران در این کتاب کارکرد دوگانه ی «جداسازی و حفاظت از هویت» و «ارتباط با جهان اسلام» را دارند. داده های آماری مستخرج از کتاب شامل «۱۵ کشور همسایه»، «بیش از ۸۷۰۰ کیلومتر مرز خاکی و آبی»، «۳۴ روز مقاومت خرمشهر»، «هشت سال دفاع مقدس» و «بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت دریاها» است. نتیجه آنکه کتاب درسی با موفقیت مولفه های هویت ملی «ما» را تثبیت می کند، اما در بازنمایی «دیگری همسایه» به یکدستی زدایی بیشتری نیاز دارد تا تصویری واقع بینانه از چندهمسایگی ایران ارائه دهد.

کلیدواژه ها:

ما و دیگری ، هویت ملی ، مرز ، کتاب مطالعات اجتماعی پایه ی ششم ، ایران ، همسایگی