تحلیل گفتمان کیفری قتل های ناموسی در ایران: تعارض قوانین عادی با اصول بنیادین و ناکارآمدی نظام قضایی

پژوهش حاضر با هدف تحلیل نظام مند تعارضات ساختاری حقوق کیفری ایران در مواجهه با پدیده قتل های ناموسی انجام شده است. تمرکز اصلی بر کشف شکاف میان گفتمان حمایتی قانون اساسی و گفتمان تبعیض آمیز قوانین عادی، و نیز بررسی پیامدهای عملی این تعارض در رویه قضایی و اجرایی است.پژوهش حاضر با رویکردی کیفی و با استفاده از روش «تحلیل گفتمان انتقادی» فرکلاف در سه سطح متن، فرآیند و بافتار اجتماعی انجام شد. جامعه آماری شامل متون قانونی (قانون اساسی و قانون مجازات اسلامی) و ۴۰ رای قطعی قضایی مرتبط با قتل های ناموسی از دادگاه های استان های تهران، فارس و کردستان در بازه زمانی ۱۳۹۸-۱۴۰۴ بود. نمونه گیری آراء به صورت هدفمند و با معیار «صراحت انگیزه ناموسی در رای» انجام شد. داده های متنی با استفاده از کدگذاری موضوعی و تحلیل محتوای کیفی مورد بررسی قرار گرفتند.یافته ها موید شکل گیری یک «سه گانه تعارض آمیز» است: ۱) گفتمان برابری و کرامت در قانون اساسی، ۲) گفتمان مالکیت و کنترل در قوانین عادی (به ویژه مواد ۳۰۱ و ۶۳۰ ق.م.ا) ، و ۳) گفتمان مصالحه و عرف در رویه قضایی. تحلیل آراء نشان داد در ۶۵٪ موارد ، دادگاه ها با استناد به «انگیزه شرافتمندانه» یا فشار برای «عفو اولیای دم»، مجازات را به شکل محسوسی تخفیف داده اند.اصالت این مقاله در به کارگیری همزمان تحلیل گفتمان انتقادی و روش تحلیل محتوای آرای قضایی برای نشان دادن تجلی عینی تعارضات نظری در عملکرد نهاد قضا است. این پژوهش نشان می دهد ناکارآمدی سیستم، ریشه در یک تنش حل نشده هویتی میان حقوق مدرن و سنت دارد . خروج از بن بست موجود، مستلزم تحولی پارادایمی و اصلاحات همزمان در سه سطح تقنینی (اصلاح قوانین تبعیض آمیز)، قضایی (تفسیر پویا و جرم شناسانه) و اجرایی (ایجاد نهادهای تخصصی حمایتی و پیشگیرانه) است.

کلیدواژه ها:

قتل ناموسی ، تحلیل گفتمان انتقادی ، ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی ، ماده ۶۳۰ قانون مجازات اسلامی ، سیاست کیفری ، رویه قضایی.