تحلیل ساختاری تعامل هویت مکانی، پایداری اجتماعی و کیفیت محیطی: واکاوی رضایتمندی سکونتی در منطقه شش شهرداری شیراز

گسترش لجام گسیخته کلان شهرها و ظهور بافت های شهری با هویت های چندپاره، برنامه ریزان را با چالش پیچیده ای مواجه ساخته است: چگونه می توان در بستر محلاتی که فاقد پیشینه تاریخی منسجم هستند، حس تعلق و رضایتمندی را تقویت نمود؟ منطقه شش شهرداری شیراز، به عنوان یک منطقه میانی با مشخصه گذار از بافت های سنتی به ساخت وسازهای مدرن، آزمایشگاهی ارزشمند برای مطالعه این پویایی است. این منطقه بیش از آنکه از کمبود فضاهای زیستی رنج ببرد، با بحران هویت مکانی و گسیختگی در پیوندهای اجتماعی ناشی از تحولات سریع کالبدی دست وپنجه نرم می کند. این پژوهش با اتخاذ رویکردی نوآورانه، از مدلی ساختاری بهره می گیرد که در آن، رضایتمندی سکونتی نه صرفا به عنوان بازتابی از کیفیت عینی محیط، بلکه در قامت یک سازه روانشناختی-اجتماعی متاثر از تعامل پیچیده هویت مکانی، پایداری اجتماعی و کیفیت ادراکی محیط تحلیل می شود. هدف اصلی، واکاوی روابط ساختاری میان این متغیرهای نهفته و تعیین سهم هر یک در شکل دهی به رضایتمندی سکونتی در این بستر خاص شهری است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و از نوع همبستگی مبتنی بر پیمایش مقطعی است. جامعه آماری، ساکنین بالای ۱۸ سال منطقه شش شیراز بوده و حجم نمونه ۴۱۰ نفری با استفاده از روش کوکران و نمونه گیری تصادفی طبقه بندی شده در هشت محله هدف تعیین گردید. گردآوری داده ها با پرسشنامه ای مشتمل بر مقیاس های استاندارد هویت مکانی، پایداری اجتماعی، کیفیت ادراکی محیط سکونتی (PREQ) و رضایتمندی سکونتی انجام شد. پایایی ابزار با آلفای کرونباخ (۰.۸۹) و روایی سازه با تحلیل عاملی تاییدی (CFA) تایید گردید. تحلیل داده ها با بهره گیری از مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) در نرم افزار AMOS-۲۶ صورت پذیرفت. یافته ها مدل مفهومی پژوهش را تایید کرده و آشکار ساخت که هویت مکانی (β=۰.۶۵, p<۰.۰۰۱) و پایداری اجتماعی (β=۰.۵۸, p<۰.۰۰۱) به طور معناداری رضایتمندی سکونتی را پیش بینی می کنند. بااین حال، کیفیت ادراکی محیط (β=۰.۲۱, p<۰.۰۱) تاثیر مستقیم اما ضعیف تری نشان داد، درحالی که اثر غیرمستقیم و میانجی گرانه آن از طریق هویت مکانی (۰.۲۹) و پایداری اجتماعی (۰.۳۳) قابل توجه بود. این مدل نهایتا ۶۸ درصد از واریانس رضایتمندی سکونتی را تبیین نمود. نتایج حاکی از یک تغییر پارادایم در مناطق در حال گذار شهری است: با تضعیف انسجام کالبدی-تاریخی، کیفیت فیزیکی محیط به تنهایی برای تضمین رضایتمندی کافی نبوده و نقش میانجی و تقویت کننده متغیرهای روانشناختی-اجتماعی همچون هویت و پایداری اجتماعی برجسته می شود. به بیان دیگر، محیط انسان ساخت زمانی به رضایتمندی می انجامد که بتواند بسترساز تعاملات پایدار و هویت بخشی جمعی گردد. این پژوهش با ارائه یک مدل یکپارچه، توصیه می کند که استراتژی های مداخله در این مناطق، از بهسازی صرف کالبدی فراتر رفته و بر طراحی فضاهای تعاملی، روایت سازی مکانی و تقویت حس ما بودن در محله متمرکز شوند.

کلیدواژه ها:

رضایتمندی سکونتی ، هویت مکانی ، پایداری اجتماعی ، کیفیت ادراکی محیط ، منطقه شش شهرداری شیراز ، مدل سازی معادلات ساختاری.