تحلیل ناهمگونی فضایی دسترسی به خدمات اکوسیستمی پارک های شهری: یک مدل یکپارچه سنجش از دور و تحلیل شبکه در منطقه یک شهرداری شیراز

گسترش بی رویه کلان شهرها و تراکم جمعیت شهری، دسترسی عادلانه به فضاهای سبز عمومی را به یکی از ارکان اصلی عدالت محیطی و پایداری شهری بدل ساخته است. پارک های شهری به عنوان تامین کنندگان چندگانه خدمات اکوسیستمی، از تعدیل شرایط خرداقلیمی گرفته تا ارتقای سلامت روانی و انسجام اجتماعی شهروندان، نقشی بی بدیل ایفا می کنند. با این حال، توزیع مکانی این زیرساخت های سبز اغلب با توزیع تراکم جمعیتی همخوانی نداشته و به بروز پدیده بیابان های سبز در برخی بافت های شهری منجر می شود. هدف اصلی این پژوهش، ارائه یک چارچوب تحلیلی یکپارچه برای ارزیابی تناسب توزیع مکانی پارک های شهری از منظر عدالت فضایی و دامنه نفوذ خدماتی در منطقه یک شهرداری شیراز است. اهمیت این مطالعه در گذر از رویکردهای سنتی مبتنی بر بافرهای اقلیدسی و بهره گیری از مدل سازی پیشرفته شبکه دسترسی پیاده رو و سواره رو است که تصویری واقع گرایانه تر از دسترسی پذیری ارائه می دهد. روش تحقیق این مطالعه، توصیفی-تحلیلی و از نوع کاربردی بوده و با تلفیق داده های سنجش از دور، سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و تحلیل شبکه (Network Analysis) انجام شده است. در گام نخست، نقشه کاربری اراضی به وسیله تصاویر ماهواره ای سنتینل-۲ (Sentinel-۲) به روزرسانی و پارک های تجهیزشده منطقه استخراج گردید. سپس، پارک ها بر اساس مساحت و استانداردهای به روز برنامه ریزی شهری در پنج رده عملکردی: همسایگی، محله ای، ناحیه ای، منطقه ای و شهری طبقه بندی شدند. نوآوری روش شناختی این پژوهش در جایگزینی حوضچه های خدماتی (Service Areas) مبتنی بر شبکه معابر واقعی به جای بافرهای حلقوی ساده به منظور تعیین دقیق حوزه نفوذ هر پارک است. نتایج پژوهش نشان دهنده نابرابری فضایی قابل توجهی در توزیع خدمت پارک هاست. به طوری که ۷۶ درصد از پارک های منطقه را فضاهای کوچک مقیاس (همسایگی و محله ای) تشکیل می دهند که عمدتا در هسته های قدیمی تر متمرکز شده اند. تحلیل حوزه نفوذ مبتنی بر شبکه نشان می دهد که محلات ۱، ۲ و ۱۰ با کمبود شدید دسترسی پیاده محور به پارک های همسایگی مواجه بوده و در زمره فقرای فضای سبز محسوب می شوند. در مقابل، پوشش پارک های ناحیه ای و منطقه ای به دلیل ماهیت خدماتی وسیع تر، الگوی متعادل تری دارد، اما پراکنش مکانی آن ها همچنان وابسته به دسترسی سواره رو است. پیامدهای این پژوهش بر ضرورت بازنگری در برنامه ریزی کاربری زمین و اتخاذ رویکرد درون یابی سبز (Green Infill) برای پر کردن شکاف های خدماتی در محلات محروم تاکید دارد و چارچوبی عملیاتی برای مدیریت شهری مبتنی بر شواهد ارائه می کند.

کلیدواژه ها:

عدالت محیطی شهری ، تحلیل شبکه دسترسی ، خدمات اکوسیستمی پارک ها ، سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) ، شیراز.