کاربرد ادبیات داستانی معاصر ایران در ارتقای هوش هیجانی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی کاربرد ادبیات داستانی معاصر ایران در ارتقای هوش هیجانی و مهارت های حل مسئله در نوجوانان انجام شد. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی و از حیث روش اجرا، نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه کنترل بود که در آن، خوانش و تحلیل داستان های کوتاه معاصر ایرانی به عنوان متغیر مستقل و هوش هیجانی و مهارت های حل مسئله به عنوان متغیرهای وابسته در نظر گرفته شدند. جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان پسر دوره متوسطه دوم رشته علوم انسانی در شهر شیراز در سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ بود که با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، ابتدا دو دبیرستان از دو منطقه آموزشی و سپس از هر دبیرستان، یک کلاس پایه یازدهم (با ۳۰ دانش آموز) انتخاب شد و مجموعا ۶۰ دانش آموز در دو گروه ۳۰ نفری (آزمایش و کنترل) قرار گرفتند. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه هوش هیجانی بار-آن (۱۹۹۷) با ۹۰ گویه و پرسشنامه مهارت های حل مسئله هپنر و پترسون (۱۹۸۲) با ۳۲ گویه بودند که روایی و پایایی آن ها در مطالعات ایرانی مورد تایید قرار گرفته است و همچنین از مجموعه داستان های کوتاه معاصر از نویسندگانی مانند جمال زاده، صادق هدایت، بزرگ علوی، هوشنگ گلشیری، جلال آل احمد، غلامحسین ساعدی، محمود دولت آبادی و احمد محمود که بر اساس معیارهای غنای هیجانی، پیچیدگی موقعیتی و تنوع موضوعی توسط ۱۰ متخصص زبان و ادبیات فارسی و روان شناسی تربیتی انتخاب شده بودند، استفاده گردید. گروه آزمایش به مدت ۱۲ جلسه ۷۵ دقیقه ای (هر هفته سه جلسه به مدت ۴ هفته) تحت آموزش با استفاده از داستان های کوتاه معاصر قرار گرفتند که در هر جلسه، داستان مورد نظر به صورت گروهی خوانش و سپس با استفاده از روش بحث گروهی، تحلیل شخصیت ها، شناسایی و نام گذاری هیجانات، شبیه سازی موقعیت های داستانی و ارائه راه حل های جایگزین برای معضلات شخصیت های داستانی، به تحلیل و بررسی پرداخته می شد، در حالی که گروه کنترل با روش سنتی و مبتنی بر کتاب درسی، به آموزش ادبیات فارسی ادامه دادند. داده های گردآوری شده با استفاده از آزمون های تحلیل کوواریانس تک متغیره و چندمتغیره، t مستقل و t زوجی در نرم افزار SPSS نسخه ۲۶ تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که بین میانگین نمرات هوش هیجانی و مهارت های حل مسئله در گروه آزمایش و کنترل در مرحله پس آزمون تفاوت معناداری وجود دارد (۰٫۰۰۱>P) و استفاده از ادبیات داستانی معاصر توانسته است هوش هیجانی نوجوانان را در مولفه های خودآگاهی، خودتنظیمی، همدلی، انگیزش و مهارت های اجتماعی به طور معناداری افزایش دهد و همچنین مهارت های حل مسئله آنان را در ابعاد اعتماد به حل مسئله، سبک گرایش-اجتناب و کنترل شخصی بهبود بخشد. تحلیل کوواریانس چندمتغیره نشان داد که تاثیر مداخله بر مولفه های هوش هیجانی و مهارت های حل مسئله در سطح ۰٫۰۰۱>P معنادار است و اندازه اثر برای هوش هیجانی ۰٫۵۷ و برای مهارت های حل مسئله ۰٫۵۲ محاسبه شد. بر اساس یافته ها می توان نتیجه گرفت که ادبیات داستانی معاصر ایران با فراهم آوردن موقعیت های عاطفی و شناختی غنی و متنوع، می تواند به عنوان یک ابزار آموزشی موثر در ارتقای هوش هیجانی و مهارت های حل مسئله نوجوانان به کار گرفته شود و این رویکرد، ظرفیت بالایی برای تلفیق آموزش ادبیات با تربیت عاطفی و شناختی در نظام آموزشی کشور دارد.

کلیدواژه ها:

ادبیات داستانی معاصر ایران ، هوش هیجانی ، مهارت های حل مسئله ، نوجوانان ، آموزش ادبیات