واکاوی پدیدارنگارانه ادراک معلمان از برنامه درسی سایه و برنامه درسی زائد: بازاندیشی در فرصت های بهبود کیفیت یادگیری در مدرسه

پژوهش حاضر با هدف واکاوی پدیدارنگارانه ادراک معلمان از برنامه درسی سایه و برنامه درسی زائد و بازاندیشی در فرصت های بهبود کیفیت یادگیری در مدرسه انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش پدیدارنگاری انجام گرفت؛ زیرا هدف اصلی، شناسایی تنوع کیفی شیوه هایی بود که معلمان پدیده های مورد مطالعه را تجربه، تفسیر و معناگذاری می کنند. میدان پژوهش، مدارس ابتدایی شهر اردبیل در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۲ بود و مشارکت کنندگان شامل ۴۱ نفر از معلمان بودند که با استفاده از نمونه گیری هدفمند و راهبرد بیشینه تنوع انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته گردآوری و بر پایه مراحل تحلیل پدیدارنگارانه، شامل خوانش مکرر، مقایسه ادراکات، استخراج شباهت ها و تفاوت ها، تشکیل مقوله های توصیفی و تدوین فضای برون داد تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که معلمان، برنامه درسی سایه را در قالب انتظارات نانوشته مدرسه، فشارهای آزمونی، پیام های پنهان محیط آموزشی، مداخله های غیررسمی خانواده و گسترش آموزش های موازی ادراک می کنند. همچنین برنامه درسی زائد در تجربه آنان با تراکم محتوایی، تکالیف تکراری، فعالیت های کم اثر، تکرار مفاهیم بدون عمق بخشی و الزامات اجرایی افزوده پیوند دارد. نتایج نشان داد که این دو پدیده می توانند موجب سطحی شدن فهم، کاهش لذت یادگیری، تضعیف خلاقیت، اضطراب آموزشی و گسترش نابرابری فرصت ها شوند؛ با این حال، معلمان آن ها را صرفا تهدید نمی دانند، بلکه نشانه هایی برای اصلاح فرهنگ مدرسه، بازآرایی محتوا، تحول ارزشیابی و تقویت یادگیری عمیق تلقی می کنند. بر اساس فضای برون داد پژوهش، ادراک معلمان از سطح اجرایی تا سطح خلاقانه گسترش می یابد و عاملیت حرفه ای آنان نقشی تعیین کننده در تبدیل چالش های برنامه درسی به فرصت های بهبود کیفیت یادگیری دارد. بنابراین، ارتقای کیفیت یادگیری مستلزم آشکارسازی نیروهای پنهان، پالایش فعالیت های زائد، اعتماد به قضاوت حرفه ای معلمان و حرکت به سوی مدرسه ای عادلانه، خلاق، معنادار و زندگی محور است.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی زائد ، برنامه درسی سایه ، پدیدارنگاری ، عاملیت حرفه ای معلمان ، کیفیت یادگیری.