تحلیل محتوای کتاب های عربی و معارف اسلامی دوره متوسطه از منظر مولفه های هویت اسلامی و تربیت اخلاقی

هدف پژوهش حاضر، تحلیل محتوای کتاب های عربی و معارف اسلامی دوره متوسطه از منظر مولفه های هویت اسلامی و تربیت اخلاقی است. کتاب های درسی به عنوان یکی از مهم ترین عناصر برنامه درسی رسمی، نقش تعیین کننده ای در انتقال ارزش ها، باورها و الگوهای رفتاری به دانش آموزان دارند و می توانند در شکل گیری هویت دینی و اخلاقی آنان اثرگذار باشند (شریعتمداری، ۱۳۹۸). در نظام آموزشی ایران، دو درس عربی و معارف اسلامی از جایگاه ویژه ای برخوردارند؛ زیرا از یک سو زبان عربی ابزار فهم قرآن و متون اصیل دینی است و از سوی دیگر، درس دین و زندگی به طور مستقیم به انتقال مفاهیم اعتقادی، اخلاقی و تربیتی می پردازد (خالقی، ۱۴۰۰؛ احمدی، ۱۳۹۹). این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از تحلیل محتوا انجام شده است. مولفه های مورد بررسی شامل ایمان، تقوا، اخلاق فردی و اجتماعی، مسئولیت پذیری، عدالت خواهی، صداقت، احترام به والدین، انس با قرآن و سبک زندگی اسلامی است (رحیمی، ۱۳۹۸؛ حسینی، ۱۴۰۰). یافته ها نشان می دهد که کتاب های دین و زندگی به صورت مستقیم و آشکار بر این مولفه ها تاکید دارند، در حالی که کتاب های عربی به شکل غیرمستقیم و از طریق آیات، احادیث، حکایات و متون اخلاقی در این زمینه نقش آفرین هستند. با این حال، پیوند میان این دو حوزه در بسیاری از موارد به صورت ضمنی باقی مانده و از انسجام ساختاری کامل برخوردار نیست. نتایج پژوهش بیانگر آن است که تقویت رویکرد تلفیقی در طراحی و تدریس این دو درس می تواند به تعمیق یادگیری، تثبیت ارزش های دینی و تقویت هویت اسلامی دانش آموزان بینجامد (Nasr, ۲۰۱۶; Husain, ۲۰۲۰).