تحلیل رابطه میان استفاده از روش های «یادگیری فعال» (Active Learning) و کاهش افت تحصیلی در دروس مفهومی

افت تحصیلی، به عنوان یکی از چالش های مزمن و فراگیر نظام های آموزشی در سراسر جهان، نه تنها سرمایه های انسانی و استعدادهای بالقوه جامعه را هدر می دهد، بلکه پیامدهای روانی-اجتماعی سنگینی مانند کاهش اعتماد به نفس، افزایش اضطراب، بیزاری از مدرسه، و در موارد حاد، ترک تحصیل را برای دانش آموزان به همراه دارد.این مطالعه با استفاده از روش تحقیق آمیخته (ترکیبی) از نوع طرح متوالی-تبیینی صورت گرفته است. در بخش کمی، ۲۰۰ نفر از دانش آموزان پایه دهم و یازدهم (رشته علوم تجربی و ریاضی-فیزیک) که در نیمسال اول تحصیلی با افت تحصیلی (معدل کمتر از ۱۲) مواجه بودند، به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب و به طور تصادفی در دو گروه آزمایش (۱۰۰ نفر) و کنترل (۱۰۰ نفر) جایگزین شدند. گروه آزمایش به مدت ۱۲ جلسه (هر جلسه ۹۰ دقیقه، دو جلسه در هفته) با روش های یادگیری فعال شامل یادگیری مبتنی بر مسئله، یادگیری مبتنی بر پروژه، یادگیری مشارکتی، و ایفای نقش در درس فیزیک (به عنوان یک درس مفهومی نمونه) آموزش دیدند، در حالی که گروه کنترل با روش سنتی و معلم محور (سخنرانی، حل تمرین توسط معلم، و حفظ فرمول) آموزش دیدند. ابزارهای گردآوری داده ها شامل آزمون پیشرفت تحصیلی محقق ساخته (با روایی محتوایی تایید شده و پایایی ۸۷/۰) و پرسشنامه انگیزه یادگیری (با پایایی ۸۵/۰) بود. در بخش کیفی، با ۲۰ نفر از دانش آموزان، معلمان و والدین مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق به عمل آمد. یافته های کمی نشان داد که میانگین نمرات پیشرفت تحصیلی در گروه آزمایش (۱۶/۴ از ۲۰) به طور معناداری بالاتر از گروه کنترل (۱۰/۸ از ۲۰) بود. همچنین، میانگین نمرات انگیزه یادگیری در گروه آزمایش (۴/۲ از ۵) به طور معناداری بالاتر از گروه کنترل (۲/۸ از ۵) بود. تحلیل کوواریانس نشان داد که یادگیری فعال تاثیر معناداری بر پیشرفت تحصیلی (۶۵/۰=Eta) و انگیزه یادگیری (۵۶/۰=Eta) داشته است. تحلیل کیفی داده ها منجر به شناسایی ۵ مضمون اصلی و ۲۳ مضمون فرعی گردید که شامل: ۱) مکانیسم های تاثیر یادگیری فعال بر کاهش افت تحصیلی، ۲) نقش معلم در اجرای موفق یادگیری فعال، ۳) چالش های اجرایی یادگیری فعال در مدارس ایران، ۴) پیامدهای روانی-اجتماعی یادگیری فعال، و ۵) راهکارهای عملی برای ترویج یادگیری فعال در دروس مفهومی می باشند. نتایج پژوهش نشان می دهد که یادگیری فعال با افزایش انگیزه درونی، تقویت مهارت های تفکر انتقادی و حل مسئله، ایجاد فرصت برای یادگیری عمیق و معنادار (از طریق کاربست مفاهیم در موقعیت های واقعی و مسئله محور)، و کاهش اضطراب امتحان و ترس از شکست، به طور قابل توجهی افت تحصیلی در دروس مفهومی را کاهش می دهد. بر اساس یافته ها، نتیجه گرفته می شود که جایگزینی روش های سنتی با یادگیری فعال، یک ضرورت غیرقابل انکار برای کاهش افت تحصیلی در دروس مفهومی است و این امر نیازمند تغییرات بنیادین در برنامه درسی، روش تدریس، نظام ارزشیابی، و آموزش معلمان است.

کلیدواژه ها:

یادگیری فعال ، افت تحصیلی ، دروس مفهومی ، انگیزه یادگیری ، روش های تدریس