جایگاه راهبردی سازمان آتش نشانی در ارتقای عملکرد شهرداری ها در مدیریت بحران: از بازیگر اجرایی تا فرمانده میدان

مدیریت بحران در کلانشهرها، به دلیل پیچیدگی ذاتی سوانح طبیعی (زلزله، سیل، طوفان) و انسان ساخت (آتش سوزی گسترده، ریزش ساختمان، نشت مواد شیمیایی)، نیازمند هماهنگی بی وقفه میان دستگاه های متعدد است. در این میان، سازمان آتش نشانی به دلیل حضور شبانه روزی در صحنه، تجربه عملیاتی گسترده، و برخورداری از ساختار شبه نظامی و سلسله مراتبی، ظرفیت منحصربه فردی برای ایفای نقشی فراتر از «امدادگر» دارد. این مقاله با رویکرد مرور نظام مند و با هدف تبیین جایگاه بهینه آتش نشانی در بهبود عملکرد شهرداری ها در چهار فاز مدیریت بحران (پیشگیری، آمادگی، پاسخ، بازیابی) تدوین شده است. مبانی نظری پژوهش بر نظریه فرماندهی حادثه، تاب آوری عملیاتی و حکمرانی بحران استوار است. سیر تحول تاریخی نقش آتش نشانی در بحران های شهری در سه دوره (نقش امدادی سنتی، ورود به مدیریت پاسخ، و فرماندهی یکپارچه بحران) تحلیل شده است. یافته ها نشان می دهد که در ۳۴ مطالعه موردی از ۱۲ کشور، شهرداری هایی که آتش نشانی را به عنوان «رکن اصلی ستاد مدیریت بحران» تعریف کرده اند، میانگین زمان پاسخ در بحران را ۴۳ درصد کاهش، هماهنگی بین دستگاهی را ۵۶ درصد بهبود، و تلفات جانی را در ساعات اولیه بحران ۳۸ درصد کاهش داده اند. همچنین، استقرار الگوی فرماندهی حادثه (ICS) با محوریت آتش نشانی، منجر به کاهش موازی کاری و افزایش سرعت تصمیم گیری در پنج بحران بزرگ جهانی شده است. نتایج مقاله بر ضرورت بازتعریف جایگاه قانونی آتش نشانی در قانون مدیریت بحران کشور و ارتقای آن از «عضو کارگروه» به «دبیر اجرایی ستاد عملیات» تاکید دارد. پیشنهادهای عملی شامل تدوین سند ملی فرماندهی حادثه، راه اندازی سامانه یکپارچه درخواست بین دستگاهی، و برگزاری رزمایش های مشترک سالانه با محوریت آتش نشانی است.

کلیدواژه ها:

مدیریت بحران ، آتش نشانی ، عملکرد شهرداری ، فرماندهی حادثه (ICS) ، تاب آوری شهری ، پاسخ اضطراری.