شناخت ابعاد عظمت کلام وحی و قرآن شناسی بر اساس دعای ۲۴صحیفه سجادیه با تاکید بر دلالت های روان شناختی

صحیفه سجادیه که به «اخت القرآن» (خواهر قرآن) شهرت یافته، گنجینه ای ارزشمند از معارف الهی است که امام سجاد (ع) در قالب نیایش و دعا، عمیق ترین مفاهیم توحیدی، اخلاقی، تربیتی و روان شناختی را به بشریت عرضه داشته است. در میان ۵۴ دعای این کتاب گرانقدر، دعای بیست وچهارم علیرغم آنکه در ظاهر به موضوع تکریم و دعا برای والدین اختصاص یافته، در باطن و ژرفای خود، دریچه ای نوین به سوی شناخت ابعاد عظمت کلام وحی و قرآن شناسی می گشاید که تاکنون کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. این پژوهش با هدف تبیین مولفه های قرآن شناسی در دعای ۲۴ صحیفه سجادیه و کشف دلالت های روان شناختی آنها، به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد میان رشته ای (قرآن و حدیث و روان شناسی) انجام شده است. داده ها با استفاده از منابع کتابخانه ای شامل تفاسیر معتبر قرآن، شرح های صحیفه سجادیه (از جمله شروح فیض الاسلام، ممدوحی، انصاریان و فرحزاد)، کتب روان شناسی و مقالات علمی مرتبط گردآوری و با روش تحلیل محتوای کیفی مورد بررسی قرار گرفته است. یافته های پژوهش بیانگر آن است که امام سجاد (ع) در این دعا با بهره گیری از مضامین و آموزه های قرآنی، پنج مولفه کلیدی را در حوزه قرآن شناسی ترسیم کرده است: (۱) علم آموزی و بصیرت افزایی (در فراز «الهمنی علم ما یجب لهما علی الهاما») که با نظریه های یادگیری خودراهبر و انگیزش درونی در روان شناسی همخوانی دارد؛ (۲) توفیق طلبی در عمل به دانسته ها (در فراز «ثم استعملنی بما تلهمنی منه») که با مفهوم «خودکارآمدی» بندورا و شکاف میان دانستن و انجام دادن در روان شناسی تربیتی پیوند می خورد؛ (۳) تکریم والدین به مثابه مصداق عینی عمل به قرآن (در فرازهای مرتبط با احسان به پدر و مادر) که با نظریه دلبستگی بالبی و اهمیت روابط اولیه در سلامت روان همسو است؛ (۴) تواضع و فروتنی در گفتار (در فراز «خفض لهما صوتی، و اطب لهما کلامی») که با مفاهیم مهارت ارتباط موثر و تنظیم هیجانی در روان شناسی شناختی-اجتماعی مرتبط است؛ و (۵) ارتباط عاطفی عمیق با والدین به مثابه بستری برای تعالی معنوی که با نظریه هوش هیجانی گلمن و نقش همدلی در سلامت روان تناسب دارد. این مولفه ها نشان می دهد که قرآن شناسی مبتنی بر دعای ۲۴ صحیفه سجادیه، رویکردی جامع و عمل گرا دارد که در آن شناخت، عمل، تربیت اخلاقی و سلامت روان به طور هم زمان مدنظر قرار گرفته است. امام سجاد (ع) با تاکید بر علم آموزی در کنار عمل، به چالش اساسی روان شناسی تربیتی (شکاف نظر و عمل) پاسخ گفته و با توجه به تکریم والدین، بستر مناسبی برای ایجاد روابط سالم خانوادگی و ارتقای سلامت روان فراهم آورده است. این رویکرد با یافته های روان شناسی مثبت نگر (سلیگمن و پیترسون) که بر اهمیت معنا، هدف و ارتباطات سالم تاکید دارند، همخوانی کامل دارد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که دعای ۲۴ صحیفه سجادیه، علاوه بر کارکرد عبادی، الگویی کاربردی و کارآمد برای انس با قرآن، ارتقای سلامت روان و تقویت روابط بین فردی ارائه می دهد و می تواند به عنوان یکی از منابع غنی در حوزه روان درمانی اسلامی و مشاوره خانواده مورد استفاده قرار گیرد. پیشنهاد می شود در پژوهش های آینده، دلالت های روان شناختی سایر دعاهای صحیفه سجادیه (به ویژه دعای چهل و دوم که مستقیما به قرآن اختصاص دارد) با رویکردهای نوین روان شناسی مورد بررسی قرار گیرد و برنامه های عملی و مداخلات روان شناختی مبتنی بر آموزه های صحیفه سجادیه تدوین و اجرا شود.

کلیدواژه ها:

علم آموزی و بصیرت افزایی ، توفیق طلبی در عمل ، خودکارآمدی ، تکریم والدین ، نظریه دلبستگی ، تواضع و فروتنی ، مهارت ارتباط موثر ، تنظیم هیجانی ، سلامت روان