حریم خصوصی دانش آموزان و چالش های اخلاقی کاربرد هوش مصنوعی در مدارس

ورود هوش مصنوعی به محیط های آموزشی در سال های اخیر یکی از مهم ترین تحولات حوزه آموزش به شمار می آید. مدارس در بسیاری از کشورها از سامانه های هوشمند برای مدیریت فرایندهای یادگیری، ارزیابی عملکرد تحصیلی، تحلیل داده های آموزشی و ارائه آموزش های متناسب با نیازهای فردی دانش آموزان استفاده می کنند. این فناوری با ایجاد امکان پردازش حجم گسترده ای از داده ها، فرصت های تازه ای برای افزایش کیفیت آموزش فراهم کرده است. در عین حال، گسترش استفاده از سامانه های هوشمند پرسش های مهمی را درباره حدود و چگونگی استفاده از اطلاعات دانش آموزان مطرح ساخته است. بخش قابل توجهی از عملکرد هوش مصنوعی بر پایه گردآوری، ذخیره سازی و تحلیل داده های شخصی استوار است و همین مسئله توجه پژوهشگران را به موضوع حریم خصوصی و الزامات اخلاقی استفاده از این فناوری در مدارس معطوف کرده است.دانش آموزان به عنوان یکی از آسیب پذیرترین گروه های کاربران فضای دیجیتال، در بسیاری از موارد از نحوه جمع آوری و پردازش اطلاعات خود آگاهی کافی ندارند. داده های مربوط به عملکرد تحصیلی، الگوهای یادگیری، فعالیت های آنلاین، تعاملات آموزشی و برخی ویژگی های رفتاری می تواند در سامانه های هوشمند ثبت و تحلیل شود. هرچند هدف اصلی از این فرایندها ارتقای کیفیت آموزش است، اما نبود ضوابط روشن در زمینه مدیریت داده ها می تواند زمینه بروز نگرانی هایی همچون نقض حریم خصوصی، دسترسی غیرمجاز به اطلاعات، نظارت بیش از اندازه و استفاده نامناسب از داده های دانش آموزان را فراهم سازد (UNESCO, ۲۰۲۳). از سوی دیگر، تصمیم گیری مبتنی بر الگوریتم ها همواره با احتمال بروز خطا، سوگیری و تبعیض همراه است. در چنین شرایطی این پرسش مطرح می شود که تا چه اندازه می توان تصمیم های آموزشی را به سامانه های هوشمند واگذار کرد و مسئولیت پیامدهای احتمالی این تصمیم ها بر عهده چه کسانی خواهد بود.پژوهش حاضر با هدف بررسی ابعاد مختلف حریم خصوصی دانش آموزان و تحلیل چالش های اخلاقی کاربرد هوش مصنوعی در مدارس انجام شده است. این مطالعه با رویکرد مروری تحلیلی و از طریق بررسی منابع علمی معتبر، اسناد بین المللی و پژوهش های مرتبط صورت گرفته است. یافته ها نشان می دهد مهم ترین چالش های موجود شامل گردآوری گسترده داده های شخصی، ابهام در نحوه عملکرد الگوریتم ها، احتمال سوگیری در فرایندهای تصمیم گیری، کاهش کنترل کاربران بر اطلاعات شخصی و دشواری تعیین مسئولیت در صورت بروز خطاهای سامانه های هوشمند است (Holmes et al., ۲۰۲۲). بررسی منابع داخلی نیز بیانگر آن است که توسعه فناوری های آموزشی بدون توجه به ملاحظات اخلاقی و حقوقی می تواند پیامدهایی فراتر از حوزه آموزش ایجاد کند و اعتماد کاربران را نسبت به فناوری های نوین کاهش دهد (باقری، ۱۴۰۲). بر این اساس، بهره گیری مسئولانه از هوش مصنوعی در مدارس مستلزم تدوین چارچوب های اخلاقی، تقویت نظام های حفاظت از داده ها، افزایش آگاهی کاربران و حفظ نقش نظارتی انسان در تصمیم های آموزشی است.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، حریم خصوصی ، دانش آموزان ، اخلاق فناوری ، مدارس ، داده های آموزشی ، تصمیم گیری الگوریتمی