معلمان در عصر هوش مصنوعی: بازتعریف شایستگی های حرفه ای، چالش های اخلاقی و الزامات نظام تربیت معلم در ایران

ظهور و گسترش سریع هوش مصنوعی مولد (Generative AI) در دو سال اخیر، نظام های آموزشی جهان را با دگرگونی های بنیادین در فرایندهای یاددهی-یادگیری، نقش های حرفه ای و زیرساخت های آموزشی مواجه ساخته است. این تحولات، معلمان را به عنوان کنشگران اصلی عرصه تعلیم و تربیت، در کانون توجهات قرار داده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نظام مند شایستگی های نوین معلمان در مواجهه با هوش مصنوعی و بررسی چالش های پیش روی آنان در نظام آموزش و پرورش ایران نگاشته شده است. این مقاله با بهره گیری از رویکرد کیفی و روش سنتزپژوهی، به تحلیل و تلفیق یافته های پژوهش های داخلی و بین المللی منتشرشده در بازه زمانی ۲۰۲۰-۲۰۲۶ می پردازد. یافته ها نشان می دهد که سه حوزه شایستگی کلیدی برای معلمان در عصر هوش مصنوعی عبارتند از: (۱) سواد هوش مصنوعی و آگاهی اخلاقی (با تاکید بر چارچوب TEPCK،(۲) مهارت های طراحی آموزشی تطبیقی و مدیریت داده، و (۳) عاملیت بازتابی و هوش ترکیبی .(Hybrid Intelligence) در کنار این شایستگی ها، چالش های ساختاری نظیر شکاف زیرساختی، کاستی های برنامه های توسعه حرفه ای موجود، تهدید عاملیت حرفه ای معلمان و نبود چارچوب های سیاستی منسجم در نظام آموزشی ایران قرار دارند. این مقاله با تاکید بر دیدگاه «انسان محور» یونسکو و تمایز قائل شدن میان «معلم پرورش دهنده» و «معلم آموزش دهنده» (مهرمحمدی، ۲۰۲۵(، استدلال می کند که هوش مصنوعی نه جانشین، بلکه مکمل نقش حرفه ای معلم است و موفقیت در عصر هوش مصنوعی به کیفیت سرمایه گذاری بر توانمندسازی معلمان و بازطراحی برنامه های درسی تربیت معلم بستگی دارد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی در آموزش ، شایستگی های معلمان ، اخلاق دیجیتال ، تربیت معلم ، عاملیت حرفه ای ، نظام آموزشی ایران