تبارشناسی نقش برجسته عمارت دیوانخانه شیراز: یادگار زندیه یا قاجار؟

هنر دوران زند و قاجار که به دلیل شاخصه ها و بن مایه های مشترک، ذیل «مکتب زند و قاجار» شناخته می شود، همچون ادوار پیشین، در خلق آثار فاخر، متاثر از نهاد سیاست و سلطنت به عنوان پیشاهنگ جریان فرهنگی بوده است. یکی از نمودهای شاخص هنر درباری در حوزه نقش برجسته سازی این دوران، سنگ نگاره ازاره ایوان عمارت دیوانخانه کریمخانی (شیراز) با موضوع نبرد رستم و اشکبوس است. این مقاله با کندوکاو در منابع مکتوب و تصویری، در پی بازبینی و ابهام زدایی از ریشه و تبار این نقش برجسته است؛ چنان که در تمام منابع تاریخی و پژوهشی، از این اثر مستقیم یا غیرمستقیم تحت عنوان یادگار دوره زندیه و شخص کریم خان یاد شده است. پژوهش حاضر با روش تطبیقی و توصیفی تحلیلی در واقع در جست وجوی شناخت اصولی تر و غیرجانبدارانه آثار حوزه هنر و معماری ایران، با تاکید بر نمونه مذکور، بر پایه اسناد و شواهد موجود است. براساس این اهداف، پرسش اصلی بحث این است که آیا نقش برجسته عمارت دیوانخانه شیراز، با نظر به همه شواهد و قراین، به عهد زندیه تعلق داشته یا دوره ای دیگر؟ و بر چه اساس؟ و دیگر آنکه برای تعیین اصالت این اثر چه معیارهایی را باید مد نظر قرار داد؟ نتیجه پژوهش حاکی از آن است که این نقش برجسته، به رغم آنکه در یک فضای زندی قرار دارد و نام مکان مورد نظر نیز با نام پایه گذار سلسله زند گره خورده، اما یک اثر الحاقی از «دوره قاجار» است. این انتساب بر اساس چند مولفه بصری و سیاسی و تاریخی صورت گرفته است. نخست اینکه برای تمثال رستم در این سنگ نگاره، به لحاظ سبک شناسی، پیش نمونه ای از هنر ادوار قبل و هم عصر سراغ نداریم و این نوع چهره پردازی مختص دوره قاجار بوده و با استناد به تصویر چهره آرمانی فتحعلی شاه قاجار خلق شده است. در مراتب بعد، نحوه حکومتداری و ماهیت دستگاه سیاسی قاجاریه و شخصیت جاه طلب خود فتحعلی شاه است که با اتکا به پشتوانه های ایران باستان، شاهنامه خوانی، شهنشاهنامه سرایی، اسطوره سازی، اغراق، تجمل و طمطراق، حسی از همذات پنداری با اساطیر و پهلوانان ایران را در کنار احیای هنر نقش برجسته سازی باستانی در سر می پروراند؛ مولفه هایی که دربار زندیه فاقد آنهاست

کلیدواژه ها:

Divan-Khaneh Mansion ، Bas-relief ، Rostam ، Zand ، Qajar ، عمارت دیوانخانه ، نقش برجسته ، رستم ، زند ، قاجار