واکاوی طنز موقعیت در نمایشنامه «زاویه» اثر «غلامحسین ساعدی» برطبق نظریه برتری جویی

طنز و طنزپردازی همیشه بخشی از ادبیات فارسی بوده اند و شاعران و نویسندگان زیادی از آن برای بیان دیدگاه های خود استفاده کرده اند. طنز با نشان دادن نقص ها و کژی های جامعه، آنها را گوشزد کرده و با ایجاد دغدغه برای جامعه و مخاطبانش، به اصلاح آن کمک می کند. به همین دلیل است که طنز یکی از موثرترین روش های نقد اجتماعی به حساب می آید. طنز موقعیت نوعی از طنز است که چندان وابسته به کلمات و لفظ ها نیست. در عوض، با استفاده از تصاویر و مفاهیم، به گونه ای وضعیت ها، رخدادها و رفتارهای افراد را به نمایش می گذارد که به مخاطب اجازه می دهد آنها را با یکدیگر مقایسه کرده یا به تقابل و تطبیق بگذارد. غلامحسین ساعدی یکی از نمایشنامه نویسان مطرح است که آثار او در دهه های چهل و پنجاه شمسی تحول شگرفی در ادبیات نمایشی ایران ایجاد کرد و همچنان این اثرگذاری را دارد. او در هر دو عرصه داستان و نمایشنامه، دارای آثار ماندگار و درخشانی است. طنز از عناصر برجسته و تاثیرگذار در آثار اوست. او با استفاده از طنز، مشکلات و زشتی های جامعه اش را نشان می دهد تا مردم را بیدار و امور را اصلاح کند. نمایشنامه زاویه از کتاب دیکته و زاویه، یکی از نمایشنامه های موفق ساعدی است که در بستری از تضاد و تناقض ها به نقد مسائل فرهنگی، سیاسی و اجتماعی می پردازد. در این پژوهش، به تحلیل و بررسی موقعیت های طنزآمیز در نمایشنامه زاویه و روش های ایجاد آنها پرداخته و از منظر نظریه برتری جویی به آن نگاه شده است. نظریه ای که خنده ناشی از طنز را در بسیاری از موارد ناشی از احساس برتری فرد نسبت به دیگری می داند. بر اساس نتایج تحقیق، ساعدی در خلق موقعیت های طنز از تمام شگرد و شیوه ها، بهره حداکثری را برده است؛ ازجمله شخصیت پردازی، پیرنگ، رفتار، صحنه و زیرمجموعه های آن ها. با توجه به داستان و فضای موجود در نمایشنامه زاویه، که تمامی شخصیت ها در پی کسب برتری نسبت به دیگری هستند، قریب به اتفاق این شگردها در راستای این امر به کار رفته است. در مواردی نیز عدم استفاده از موقعیت ایجادشده برای کسب برتری موردنظر، کمک به خلق موقعیت های طنز تلخ شده است. این نمایشنامه از نمونه های درخشان نمایشنامه های طنز فارسی در خلق و استفاده از طنز موقعیت است.

کلیدواژه ها:

طنز ، طنز موقعیت ، غلامحسین ساعدی ، نمایشنامه زاویه ، نظریه برتری جویی