بازاندیشی خصوصی سازی صنعت نفت ایران؛ تحلیل کیفی خط مشی های واگذاری و حکمرانی تنظیم گر

خصوصی سازی به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی اصلاح ساختار اقتصادی، با هدف افزایش کارایی، ارتقای رقابت پذیری و کاهش تصدی گری دولت، در ایران از طریق اجرای خط مشی های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی به یکی از محورهای اصلی خط مشی گذاری اقتصادی تبدیل شد. بااین حال، تجربه خصوصی سازی در صنعت نفت با چالش های نهادی و حکمرانی قابل توجهی مواجه شده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل کارایی خط مشی های خصوصی سازی در صنعت نفت ایران، این فرایند را نه صرفا به عنوان انتقال مالکیت، بلکه به مثابه پدیده ای نهادی و حکمرانی محور بررسی کرد. این مطالعه از نظر هدف کاربردی و از نظر روش گردآوری داده ها پیمایشی با رویکرد کیفی است. داده ها از طریق ۱۸ مصاحبه نیمه ساختاریافته با خبرگان به عنوان روایتگران تجربه زیسته و مطالعه اسنادی تکمیلی گردآوری شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون Braun و Clarke و نرم افزار MAXQDA نسخه ۲۰۲۲ انجام شد. چارچوب تحلیلی پژوهش بر تعامل سه سطح حکمرانی کلان، بخشی و بازار استوار است. نتایج به شناسایی چهار مضمون اصلی انجامید: غلبه منطق مالی کوتاه مدت بر اهداف توسعه ای خصوصی سازی، ضعف حکمرانی تنظیم گر و ناهماهنگی نهادی، عدم انتقال واقعی کنترل مدیریتی، و بازتولید انحصار در قالب جدید. یافته ها نشان داد که خصوصی سازی در صنعت نفت ایران عمدتا به شکل «شبه خصوصی سازی» اجرا شد و به تحقق اهدافی نظیر افزایش بهره وری، رقابت پذیری و کاهش مداخلات دولت منجر نشد. در پایان، پیشنهادهای خط مشی ای عملیاتی در سطوح راهبردی، نهادی و اجرایی ارائه شد و بر ضرورت اصلاح چارچوب حکمرانی و تنظیم گری به عنوان پیش شرط موفقیت خصوصی سازی در صنعت نفت تاکید گردید.