بازخوانی قاعده استیمان بر پایه تحلیل دوساحتی و تقسیم بندی اذن

یکی از مسائل فقه و حقوق مدنی، بحث درباره مبنای سقوط ضمان در ید امانی است. این پژوهش می کوشد با ارائه تحلیل دوساحتی نشان دهد که سقوط ضمان، در ساحت حکم شرعی، ناشی از قصور ادله قاعده «ضمان ید» است و در ساحت تبیین عقلایی، بر پایه منطق «اعتماد عقلایی» مالک قابل توجیه است. جوهره استیمان، اتکای ید بر اذن معتبر است. در این راستا، تقسیم بندی نوینی از اذن ارائه می شود: اذن اباحه ساز امانی (مستقل یا تبعی) که به حکم شرعی وصف امانت می آفریند، اذن اباحه ساز غیرامانی که تنها برای رفع منع تصرف صادر می شود و اذن عقدساز که امانت در آن اثری تبعی دارد. این تقسیم بندی، تبیین یکپارچه ای از موارد به ظاهر استثنایی مانند مقبوض به عقد فاسد و ماخوذ بالسوم را ممکن می سازد. در این موارد اذن، فاقد وصف امانی ناشی از حکم شرعی است. بر این مبنا، قاعده «ضمان ید» اصل اولی در هر تسلط بر مال غیر بدون مالکیت یا اذن است، اما ید ماذون به موجب اذن معتبر واجد وصف امانت شرعی، از قلمرو این اصل خارج می شود. معیار بقای استیمان، رعایت حدود اذن و پرهیز از تعدی و تفریط است. مآلا تحلیل حاضر، با تفکیک ساحت حکم از تبیین و ارائه تقسیم بندی جدید از اذن، سازوکار فقهی استیمان را بر مبنایی عینی و عقلایی استوار ساخته و مبنایی روشن برای تمییز مسئولیت و عدم مسئولیت در نظام فقهی و حقوقی فراهم می سازد و نیز امکان بازخوانی نهادهای حقوقی نوین در پرتو قواعد امانت را نیز فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

استیمان ، ضمان ید ، اذن اباحه ساز ، اذن عقدساز ، اعتماد عقلایی