شرط رشد در مسئولیت کیفری؛ واکاوی فقهی، حقوقی و پزشکی و پیامدهای آن در حقوق کیفری ایران

سئوال اساسی در باب شروط تحقق مسئولیت کیفری، این است که آیا در کنار شروط مرسوم (عقل، بلوغ، اختیار و علم) می توان رشد را نیز به عنوان شرط دیگری مطرح ساخت یا خیر؟ بحث از این مقوله، به ویژه از آن رو مهم و دارای آثار عملی شاخص است که به طور منطقی، باید میان عقل، بلوغ و رشد، تفاوت ماهوی قائل شد هرچند این سه واژه، در نظر عموم، حتی گاه به یک معنا به کار می روند. طبیعی است شناسایی رشد به عنوان شرط مسئولیت کیفری در کنار چهار شرط دیگر، می تواند به نحو موثرتر و منصفانه تری، مسئولیت کیفری را محقق سازد و عدالت قضایی را به نحو کامل تری عینیت بخشد. با اینکه در برخی مقررات از جمله ماده ۹۱ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، مقنن به مفهوم رشد اشاره داشته است، اما نظام کیفری ایران، رویکرد صریح و مشخصی نسبت به مقوله تعیین رشد به عنوان شرط تحقق مسئولیت کیفری نداشته است. مقاله حاضر، با روش توصیفی تحلیلی و با مراجعه به منابع کتابخانه ای به بررسی ابعاد فقهی، حقوقی و پزشکی رشد و تعیین آن به عنوان شرط تحقق مسئولیت کیفری و رویکرد حقوق کیفری ایران نسبت به این مقوله در پرتو تحلیل مفهومی و موضوعی حکم ماده ۹۱ قانون مزبور پرداخته است و به این امر دست یازیده است که ماده ۹۱ قانون مجازات اسلامی ۹۲ از یک سو به درستی به بحث رشد و کمال عقل در فرد مرتکب جرم اشراف داشته و گویا احراز آن را یک شرط اساسی برای محکومیت مرتکب جرم دانسته است، ولی از سوی دیگر، عدم احراز رشد و کمال عقل را مستندی برای رفع مسئولیت کیفری و مجازات از فرد مرتکب جرم به شمار نیاورده است.

کلیدواژه ها:

رشد ، مسئولیت کیفری ، کودکان و نوجوانان ، حقوق کیفری ایران ، واکاوی فقهی ، پزشکی