زبان طنز در میانه ادب و بی ادبی: تحلیل بین رشته ای راهبردهای کالپپر در طنز فارسی

مطالعه خشونت کلامی و بی ادبی کلامی، به ویژه در گفتمان طنزآمیز، بخش مهمی از تحقیقات زبان شناسی و تحلیل گفتمان را تشکیل می دهد. با وجود پیشرفت های نظری در حوزه بی ادبی، تحلیل نظام مند این پدیده در متون طنز فارسی، بر اساس چارچوب نظری کالپپر، توجه کمی را به خود جلب کرده است. پژوهش حاضر با بررسی راهبردهای بی ادبی در چهار اثر طنز برجسته فارسی از دوره های تاریخی مختلف - از جمله آثار عبید زاکانی (۱۳۰۱)، دهخدا، ایرج پزشکزاد (۱۹۵۸) و آیدین سیار سریع (۲۰۱۹) - قصد دارد این خلا علمی را پر کند تا پرکاربردترین و کم کاربردترین راهبردهای بی ادبی در این آثار را شناسایی کند و از این طریق روند تکاملی بکارگیری این راهبردها را در طنز فارسی از گذشته تا به امروز نشان دهد. یافته ها نشان می دهد که راهبردهای بی ادبی منفی و غیرمستقیم، به عنوان کنش های تهدیدکننده وجهه، بیشترین فراوانی را در آثار مورد بررسی دارند. کمترین موارد در حوزه کنش های تهدیدکننده هنجار اجتماعی قرار می گیرند. این یافته ها نشان می دهد که طنز فارسی، بویژه از دوران مشروطه به بعد، از اقدامات تهدیدکننده هنجارهای اجتماعی به سمت استراتژی های محافظه کارانه تر تکامل یافته است. تغییر در الگوی بی ادبی در طنز فارسی مستقیما با تحولات سیاسی و اجتماعی در ایران مرتبط است، به طوری که در دوره های تشدید محدودیت های سیاسی، طنزپردازان از بی ادبی منفی و استراتژی های غیرمستقیم برای نقد قدرت استفاده کرده اند. این مطالعه نشان می دهد که طنز فارسی بازتاب سنت های جمع گرایانه، فشارهای ایدئولوژیک و مقاومت است. بی ادبی امکان نقد غیرمستقیم را فراهم می کند و «تمسخر محترمانه» را با زبان استعاری برای فرار از سانسور ترکیب می کند و نقش طنز را در مخالفت نمادین و گفتمان فرهنگی حفظ می کند.

کلیدواژه ها:

کالپپر ، تحلیل گفتمان ، راهبرد های بی ادبی ، طنز فارسی