پژوهشی در ماهیت شکل­گیری گورستان های کلان سنگی پشتکوه

پیدایش و توسعه گورستان های کلان سنگی یکی از تحولات مهم فرهنگی در حوزه زاگرس مرکزی طی نیمه نخست هزاره سوم ق.م. به شمار می رود. تاکنون مطالعه جامعی در مورد این گورستان ها انجام نشده و ماهیت شکل­گیری آنها همچنان مبهم است. پژوهش حاضر با هدف معرفی و تبیین ماهیت شکل­گیری این گورستان ها انجام شده است. از آنجایی که گسترده­ترین و منسجم­ترین مطالعات باستان شناسی مرتبط با این گورستان ها در پشتکوه انجام گرفته است، گورستان های این ناحیه ملاک پژوهش قرار گرفتند؛ با این حال، در معرفی جنبه­های مختلف گورستان ها، از یافته­های مکشوفه از مناطق پیشکوه نیز بهره گرفته شده است. سوال اصلی این پژوهش آن است که ماهیت شکل­گیری گورستان های کلان سنگی عصر مفرغ قدیم در زاگرس مرکزی چه بوده است؟ علاوه بر این، موضوعاتی مانند شکل، ساختار معماری و گونه­شناسی گورستان ها نیز به بحث گذاشته شده است. این پژوهش با بهره­گیری از روش­های میدانی و اسنادی و به شیوه توصیفی - تحلیلی انجام گرفته است. بر اساس یافته­های پژوهش، یکی از فرهنگ­های منطقه­ای مهمی که در نتیجه فروپاشی فرهنگ اوروک شکل گرفت، فرهنگ جمدت نصر - سلسله های قدیم بود که در نواحی حمرین، دیاله، پشتکوه و دهلران به خوبی توسعه یافت و موجب ظهور یکسری آداب و رسوم مشترک شد. یکی از رسوم مهمی که در این دوره رواج یافت، استفاده از قبور مقبره­ای­شکل است که مدارک مربوط به آن در تمامی نواحی این حوزه، به ویژه در پشتکوه و حمرین، کشف شده است. با توجه به مصالح بوم­آورد، مقبره های آجری خشتی در دشت­های دامنه­ای حمرین، دیاله و دهلران و مقبره های کلان سنگی در ناحیه کوهستانی پشتکوه رایج شد که این امر در نتیجه رونق شیوه زندگی کوچ­نشینی در سراسر زاگرس مرکزی گسترش یافت. حجم کار و انرژی مورد نیاز جهت ساخت مقبره های کلان سنگی، قابل ملاحظه و حاکی از وجود جوامعی قدرتمند و متکی به سازماندهی منسجم است. احتمالا در این زمان گروه­های اجتماعی مختلفی در زاگرس مرکزی وجود داشتند که وجوه فرهنگی مشابهی از خود به جا گذاشتند.

کلیدواژه ها:

عصر مفرغ قدیم ، گورستان های کلان سنگی ، پشتکوه ، باستان شناسی­مرگ