بررسی جهان های زیرشمول در رمان «النهایات» عبدالرحمن منیف

بیان مسئله و هدف: هنگامی که جهان متن شکل می گیرد و گسترش می یابد، جهان های بی شمار دیگری بر اساس آن متن اولیه یا پایه شکل می گیرند که سطح سوم تلقی می شود. این نوع جهان را پل ورث «جهان زیرشمول» می نامد اما گاوینز، برای پرهیز از این تصور که فرعی خوانده شوند، آن را جهان ممکن معرفی می کند. او عزیمت از یک جهان به جهان دیگر را که باعث ایجاد جهان جدیدی می شود، چه به صورت تغییرات در کانون توجه و چه به صورت تغییرات وجهی، جهان ممکن می نامد. در این دیدگاه، جهان داستانی به دو بخش جهان مرکزی و جهان فرعی تقسیم می شود و علاوه بر جهان اصلی در اثر، جهان های دیگری در متن داستانی شکل می گیرد که از جهت کارکردها و زیباشناختی نیاز به بررسی دارد؛ زیرا بخشی از گفتمان در رمان بر عهده جهان های فرعی است. رویکردهای شناختی و به ویژه نظریه جهان متن و به طور دقیق تر محور جهان های زیرشمول امکان تشکیل معانی و تفاسیر مختلف را ایجاد می کند و خوانش های چندگانه را که خاص متون معاصر است ایجاب می کند. در این رویکرد، تمرکز بر روی جهان هایی است که به طور آمایشی قابل رصد و ارزیابی است و تنها تفسیر آن با توجه به دلالت ها و نشانگان رمزگذاری شده میان نویسنده و مخاطب به عهده خواننده و کنشگر متن است. به عبارتی دیگر، مبحث جهان زیرشمول، که زیرمجموعه نظریه جهان متنی است، از جهاتی زیرمجموعه نظریات خواننده محور است که در آن تلقی و استنباط خواننده از متن اهمیت می یابد. بدین سان، بر پایه این رویکرد تلاش می شود پلی ارتباطی میان آنچه در متن وجود دارد با آنچه در جامعه می گذرد برقرار شود و این نشان از به کارگیری نشانگانی دارد که به مفسر اجازه می دهد پیوند میان این نشانه ها و شرایط اجتماعی را کشف کند. درواقع، اثر قابلیت انتقاد و تحلیل گفتمانی را داشته باشد یا اینکه دریافت کننده می باید با زیرکی تمام این عناصر زیر و حاشیه ای اما دلالتمند را کشف و معرفی کند.روش شناسی: این پژوهش، با روش توصیفی  تحلیلی و با تکیه بر نظریه جهان های زیرشمول پل ورث، که این جهان را به سه بخش جهان اشاره ای و نگرشی و معرفت شناختی تقسیم کرده است، به بررسی کاربست جلوه های آن در رمان برجسته النهایات از عبدالرحمن منیف می پردازد تا چگونگی و شکل کاربرد و چرایی و کارکردهای کاربست این جهان را مورد بحث و بررسی قرار دهد.بحث و تحلیل: در این پژوهش، درباره کاربست نظریه جهان های زیرشمول در رمان النهایات عبدالرحمن منیف، به عنوان یکی از مطرح ترین آثار این نویسنده مشهور عربستانی، بحث و بررسی صورت گرفته است. بررسی جهان های زیرشمول وسیله ای برای معناسازی و القای گفتمان زیست محیطی اثر تلقی می شود و چگونگی کارکرد ابعاد مختلف جهان های زیرشمول به عنوان ابزاری برای ترسیم واقعیت متنی واکاوی شده است. رمان النهایات نوعی تراژدی است که موضوع آن پیرامون حوادث روستایی به نام طیبه می چرخد. روستایی که برای زندگی وابسته به بارش باران است و نبود باران بیم قطحی را به همراه دارد. سرانجام، اهالی روستا که به وعده های دورغین حکومت برای احداث سد پی برده بودند تصمیم می گیرند خودشان برای رهایی از خشک سالی سدی در منطقه احداث کنند. نویسنده از ابزار نقل قول مستقیم برای ایجاد جهان زیرشمول اشاره ای به ندرت استفاده کرده است؛ اما موارد به کاررفته تاثیرگذار و متناسب با بافت داستان انتخاب شده است. عقب گردها و پیش روی های زمانی در رمان، متاثر از بستر محیطی و شیوه مضمون پردازی داستان شکل گرفته اند. این جابه جایی های زمانی، از یک سو با درآمیختن حس نوستالژی، یادآور روزگار خوش طیبه اند و از سوی دیگر، با القای امید، آرزوی فراهم شدن شرایطی حاصل خیز و مساعد برای او را تداعی می کنند. جهان زیرشمول نگرشی مبتنی بر آرزو از دایره سبک رئالیسم فاصله نگرفته است و نویسنده، با توجه به مسائل کوچک و وابسته طبیعت طیبه، این آرزوها و امیدها را در روایت بازتاب داده است. جهان نگرشی مبتنی بر باور نیز به صورت محدود و رئالیستی بیان شده است و نویسنده از بیناجهان بینی ها و اندیشه های بلند پرهیز کرده و باورها وابسته به عناصر واقعی رمان و به صورت برون متنی بیان شده است. جهان های نگرشی مبتنی بر هدف نیز با اتکا بر سبک رئالیسم به صورت محدود و برای بیان اهدافی عادی بیان شده است. نویسنده این اهداف را در دل روایت و برای تکمیل حوادث جزئی دخیل در رمان و موثر در پیشبرد روایت گنجانده و با استفاده از آن، اصل توجیه سازی رویدادها و کنش ها را شرح داده است. بررسی این جهان موجب فهم عوامل پنهان تاثیرگذار و معناساز در سطح روایت می شود.دستاوردها: پژوهش نشان می دهد که نویسنده از جهان های زیرشمول برای تجسم انگاره های آرمانی ماورای طبیعت هولناک طیبه و نیز برای القای بخشی از اندیشه های زیست محیطی و اومانیستی بهره گرفته است. گزاره های احتمالی برخاسته از جهان های زیرشمول تنها بخش کوچکی از منظومه معرفت شناختی جهان رمان النهایات را تشکیل می دهند. نویسنده، با فرایندی مشخص و منسجم و واقع بینانه، به روایت رخدادها پرداخته و از همین رو، گزاره های تردیدآمیز به ندرت در داستان ظهور می یابند. این گزاره ها، در صورت بروز، عمدتا به رویدادهای جزئی روایت مربوط می شوند که هنوز قطعیت معنایی درباره آن ها شکل نگرفته است. در مقابل، سیطره حقیقت جهان های قطعی در ساختار رمان و باور نویسنده به برخی اندیشه های ریشه دار همچون مسئله گرسنگی، پیامدهای اجتماعی آن، نقش باران در حاصلخیزی زمین و دغدغه های زیست محیطی موجب افزایش بسامد گزاره های قطعی شده است؛ امری که نشان می دهد نویسنده آگاهانه به تثبیت یک جهان معنایی مسلط و کم ابهام گرایش دارد و از ظرفیت جهان های زیرشمول بیشتر برای تقویت مفاهیم ارزشی و ایدئولوژیک بهره می برد تا ایجاد عدم قطعیت روایی.

کلیدواژه ها:

نظریه جهان متن ، جهان های زیرشمول ، پل ورث ، عبدالرحمن منیف ، النهایات