شناخت مزیت های مکانی و الگوهای تخصص گرایی صنعتی براساس تحلیل رشته فعالیت های صنعتی در استان های منطقه خراسان

توزیع نامتوازن فعالیت های صنعتی و تمرکز جغرافیایی آن ها، یکی از چالش های اساسی سیاست گذاری توسعه در اقتصادهای در حال گذار است. با توجه به تنوع اقلیمی، منابع طبیعی و ظرفیت های تولیدی مناطق مختلف کشور، طراحی راهبردهای توسعه صنعتی نیازمند شناسایی الگوهای تخصص گرایی منطقه ای و مزیت های مکانی موثر بر ساختار فضایی صنعت است. پژوهش حاضر با هدف شناخت مزیت های مکانی و الگوهای تخصص گرایی صنعتی، به تحلیل الگوی تخصص گرایی و تمرکز فضایی صنعت در استان های منطقه خراسان می پردازد. از منظر روش شناسی، این مطالعه توصیفی-تحلیلی بوده و فرآیند اجرای آن مبتنی بر محاسبه سه شاخص ضریب مکانی، ضریب جینی تمرکز جغرافیایی و ضریب جینی تخصصی شدن منطقه ای برای رشته فعالیت های صنعتی در سطح کدهای ۴ رقمی آیسیک است. داده های پژوهش از آمار کارگاه های صنعتی مرکز آمار ایران طی دوره زمانی ۹۸-۱۳۸۱ استخراج شده است. نوآوری اصلی این پژوهش در تلفیق تحلیل تخصص گرایی صنعتی با منطق آمایش منطقه ای در سطح یک منطقه چنداستانی نهفته است. افزون بر این، پژوهش با تفکیک مسیرهای توسعه صنعتی استان های عضو یک منطقه، نشان می دهد که هم جواری فضایی لزوما به همگرایی ساختاری منجر نمی شود و کیفیت تخصص یابی و عمق زنجیره ارزش، نقش تعیین کننده تری نسبت به صرف تمرکز جغرافیایی دارند. بدین ترتیب، مقاله شکاف موجود در ادبیات بین المللی پیرامون تحلیل تجربی تخصص یابی هوشمند در مناطق چنداستانی اقتصادهای در حال توسعه را تا حدی پوشش می دهد. یافته های پژوهش حاکی است که ساختار صنعتی منطقه مورد مطالعه از الگوی تمرکز نامتوازن پیروی کرده و تنها تعداد محدودی از رشته فعالیت ها از مزیت نسبی پایدار برخوردارند و قابلیت نقش آفرینی در شکل دهی مزیت های مکانی منطقه ای را دارند. نوسانات ضریب مکانی در برخی فعالیت ها نیز نشان دهنده شکنندگی مزیت های صنعتی و وابستگی آن ها به شرایط نهادی و سیاستی است. پژوهش نشان می دهد که ساختار صنعتی سه استان از پارادایم های متمایزی تبعیت می کند: خراسان رضوی با الگوی «تنوع تخصص یافته» به بلوغ صنعتی رسیده، در حالی که خراسان شمالی و جنوبی در مرحله شکننده «پیشاتخصص یابی منبع محور» قرار دارند. صنایع غذایی و محصولات کانی غیرفلزی هسته های مشترک مزیت نسبی هر سه استان هستند. در نهایت، سیاست های صنعتی باید به سمت تخصص یابی هوشمند و ارتقای زنجیره ارزش متناسب با هر زیرمنطقه حرکت کند.

کلیدواژه ها:

آمایش سرزمین / مزیت مکانی / تخصص گرایی منطقه ای / خراسان ، ضریب مکانی