آیین مانوی و ریشه های زروانی در آن: از تعامل مفهومی تا تقابل کیهان شناختی

آیین مانوی، به عنوان یکی از مهم ترین جنبش های گنوسی دوران باستان، از بستر فرهنگی ایران زمین برخاست. یکی از مناقشه انگیزترین مباحث در مانوی شناسی، میزان تاثیرپذیری این آیین از اندیشه های زروانی است. این پژوهش با رویکردی تطبیقی نشان می دهد که مواجهه ی مانویت با زروانیسم، فراتر از وام گیری ساده، به تعاملی مفهومی و سپس تقابلی کیهان شناختی انجامیده است. پرسش اصلی این است که ریشه های زروانی در آیین مانوی تا چه اندازه حضور دارند و این تعامل چگونه به تقابل انجامیده است. پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا به متون مانوی (کفالایا، سرودها)، متون پهلوی (بندهش، ارداویرافنامه) و منابع تاریخی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد مانویان مفهوم «زروان» را به عنوان خدای زمان بیکران وام گرفتند، اما کارکرد آن را دگرگون ساختند. در زروانیسم، زروان جایگاهی والا و آغازین دارد، اما در مانویت، او نماد جهان مادی و زمان اسیرکننده (دوزخ تاریک) شد. این تغییر نگرش، بیانگر تقابل کیهان شناختی دو آیین است: مانویت جهان و زمان را شر مطلق می داند و در پی رهایی از آن است، در حالی که زروانیسم می کوشد منشا شر را در درون نظامی یکتاپرستانه تبیین کند؛ بنابراین، مانویت با استفاده از اسطوره های زروانی، دشمنی تازه برای خدای نور آفرید و با تغییر جایگاه زروان، او را به نماد تاریکی بدل ساخت. این پژوهش در فهم تعاملات ادیان ایرانی پیش از اسلام و چگونگی رویارویی آن ها با مسئله ی شر و زمان نقش مهمی دارد.

کلیدواژه ها:

مانویت ، زروانیسم ، کیهان شناسی تطبیقی ، ثنویت ، زمان ، خاستگاه شر