تحلیل شمایل نگارانه و تفسیر شمایل شناسانه نقش مایه مار و عقاب در تمدن جیرفت (هزاره ۳پ.م)

در سال ۱۳۸۰خورشیدی در جنوب شرق کرمان، بر اثر سیل، فرهنگ ناشناخته ای در جیرفت سر از دل خاک بیرون آورد. به دنبال این سیل، آثاری آشکار گردید که هرکدام در برگیرنده گوشه ای نهان از فرهنگ ناشناخته مردمان جیرفت در هزاره سوم پیش از میلاد است. با توجه به کشف خط در تمدن جیرفت و به رغم ناشناخته بودن آن، تصاویر بکار رفته بر روی آثار مکشوفه فرهنگ مزبور، دارای اهمیت انکارناپذیری هستند. بر روی آثار جیرفت، نقش­مایه­های مختلف انسانی، گیاهی، حیوانی، هندسی، معماری و انسانی-جانوری نمایان است. برای درک نقش­مایه ­های موجود، خوانش آیکونوگرافیک و آیکونولوژیک نقش مایه های مورد نظر و تطبیق این نقوش با تمدن های همجوار فرهنگ مذکور بسیار کارآمد خواهد بود. با مطالعه آیکونوگرافیک، امکان دستیابی به محتوای ادبی، اسطوره ها و داستان واره های مرتبط با نقش مایه ها میسر می شود. مطالعه آیکونولوژیک نقش­مایه­ ها نیز موجب درک پس زمینه حقیقی نقوش مکشوفه با توجه به بازه زمانی و مکانی در کنه جامعه مورد بحث خواهد شد. یکی از رایج ترین نمادهای بکار گرفته شده در ظروف مکشوفه جیرفت، کهن الگوی نبرد عقاب و مار است. رایج بودن این شمایل در هنر فرهنگ ناشناخته جیرفت بی­شک در برگیرنده مفاهیم پنهانی است که هنرمند جیرفتی سعی بر تاکید آن دارد. در جستار پیش رو، به تحلیل کهن الگوی عقاب و مار در متون مکتوب دینی و ادبی چون بندهش و کلیله ودمنه اشاره شده است. در مقابل بنابر عدم خوانش الواح مکتوب جیرفت، از طریق مطالعه تطبیقی به تبیین شمایل مزبور در تمدن های همجوار جیرفت در هزاره سوم پ.م اشاره گردیده است. پژوهش حاضر با تکیه بر منابع کتابخانه ای و شواهد باستان­ شناختی، با بهره­گیری از شیوه توصیفی-تحلیلی بر آن است تا از طریق تحلیل و تفسیر نقش مایه مورد بحث، این فرهنگ نه چندان شناخته ­شده را مورد واکاوی قرار دهد.

کلیدواژه ها:

تمدن جیرفت ، آیکونوگرافی ، آیکونولوژی ، عقاب ، مار