از تلفیق تا عقل گرایی: بررسی رویکردهای سه گانه به اساطیر ایرانی در تاریخ نگاری عصر سلجوقی (با تکیه بر تاریخ سیستان، فارس نامه و مجمل التواریخ)

اسطوره های ایرانی از بنیادی ترین مولفه های هویت ملی اند که در پیوند با تحولات سیاسی و دینی، همواره دچار بازتفسیر شده اند. در این میان، دوره سلجوقی به دلیل استقرار حاکمیت ترکان، تصلب کلامی اشعری و تداوم نهاد دیوان سالاری، مقطعی تعیین کننده در بازتنظیم نسبت میان میراث اساطیری و تاریخ نگاری اسلامی محسوب می شود. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی، تحلیلی و مقایسه ای و  بر مبنای مفهوم حافظه فرهنگی، به واکاوی مواجهه سه متن کلیدی تاریخ سیستان، فارس نامه و مجمل التواریخ و القصص با اساطیر ایرانی پرداخته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که در این مقطع، اسطوره دچار جابه جایی کارکردی شده و در قالب سه رویکرد متمایز بازتولید شده است: ۱. رویکرد تلفیقی با هدف بازمرکزگذاری جغرافیای قدسی؛ ۲. رویکرد ایران گرایانه  به مثابه الگویی برای اخلاق سیاسی و مهار قدرت و ۳. رویکرد عقلانی-انتقادی که با فاصله گذاری معرفتی، اسطوره را به مثابه میراث مکتوب و ابژه مطالعه بازتعریف می کند. برآیند تحقیق گویای آن است که اسطوره در عصر سلجوقی نه تنها زوال نیافت، بلکه با تبدیل شدن از یک باور قدسی به یک استراتژی هویتی، زیرساخت های لازم برای پیوستگی تاریخی ایران و انتقال آن به ادوار پسین را فراهم آورد

کلیدواژه ها:

اسطوره ، تحول و دگرگونی ، حافظه فرهنگی ، تاریخ سیستان ، مجمل التواریخ و القصص ، فارس نامه