بررسی تطبیقی فرم و محتوای موجودات ترکیبی در مهرهای استوانه ای تمدن بین النهرین و کتاب چاپ سنگی عجایب المخلوقات قزوینی

شیوه های به کاررفته در حکاکی تصاویر مهرهای استوانه ای تمدن بین النهرین دارای ویژگی هایی نو و بی سابقه است. این مهرها حاوی اطلاعات ارزشمندی درباره ی آیین ها، باورها و ساختارهای فکری جوامع آن دوران اند. با ورود تصاویر موجودات ترکیبی از هزاره ی سوم پیش از میلاد، تحولی بنیادین در شیوه ی تصویرگری این موجودات، به ویژه در قالب ایزدان، الهه ها و موجودات فراطبیعی، در تمدن بین النهرین پدید آمد. به نظر می رسد منشا شکل گیری بسیاری از موجودات ترکیبی در روایت های گوناگون اسطوره ای، تاریخی و جغرافیایی دوره های بعد، ریشه در این تصاویر اولیه داشته باشد. هدف این پژوهش، مطالعه ی تطبیقی تصاویر حکاکی شده بر مهرهای استوانه ای تمدن بین النهرین و عناصر تصویری مشترک از نظر فرم و محتوا در نگاره های موجودات ترکیبی در کتاب چاپ سنگی عجایب المخلوقات زکریای قزوینی است. پرسش پژوهش این است که نگاره های موجودات ترکیبی در کتاب قزوینی از نظر فرمی و محتوایی چه نسبتی با تصاویر مهرهای استوانه ای بین النهرین دارند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی، و با تمرکز بر شناسایی خاستگاه ها و ریشه های تصویری این نگاره ها، به بررسی تطبیقی تشابهات فرمی و محتوایی میان این دو مجموعه تصویری می پردازد. بر اساس یافته های تصویری این پژوهش، تصاویر مهرهای استوانه ای تمدن بین النهرین به مرور در تمدن های بعدی در همان موقعیت جغرافیایی و همچنین تمدن های مجاور آن ادامه یافته، و این امتداد فرهنگی در دوران قاجار به صورت افسانه و اسطوره در کتاب چاپ سنگی عجایب المخلوقات مشاهده می شود. از تطبیق این تصاویر به لحاظ فرم و محتوا، چنین به نظر می رسد که تصاویر موجودات ترکیبی در این کتاب ریشه در نقوش مهرهای استوانه ای تمدن بین النهرین دارند.

کلیدواژه ها:

هنر بین النهرین ، مهرهای استوانه ای ، عجایب المخلوقات ، زکریای قزوینی ، موجودات ترکیبی